स्वतंत्र बातमी

रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर शहराजवळ असलेल्या कोदवली येथील प्राचीन श्री शंकरेश्वर महादेव मंदिरात मराठाकालीन तीन अत्यंत महत्त्वाचे शिलालेख आढळून आले आहेत. या महत्त्वपूर्ण शोधामुळे कोकणातील स्थानिक इतिहास संशोधनाला एक नवी दिशा मिळाली आहे. मंदिराच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये हे शिलालेख अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आहेत. हे ऐतिहासिक शिलालेख शके सतराशे छासष्ट ते शके सतराशे सदुसष्ट म्हणजेच इसवी सन अठराशे चव्वेचाळीस ते अठराशे पंचेचाळीस या कालखंडातील असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

या शोधलेल्या शिलालेखांपैकी पहिला शिलालेख मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीवर कोरलेला असून तो एकूण आठ ओळींचा आहे. या लेखातील ऐतिहासिक नोंदींनुसार, श्री शंकरेश्वर देवालयाचे मूळ बांधकाम प्राचीन काळी सिद्धेश्वर बाबा गोसावी यांनी केले होते, तर पुढे हे मंदिर जीर्ण झाल्यानंतर त्याचा भव्य जीर्णोद्धार चिमणाजी हाणमाजी बोरवणकर यांनी केल्याची स्पष्ट नोंद आढळते. विशेष म्हणजे या लेखामध्ये पंतकी बंदर वीस राजापूर असा महत्त्वपूर्ण उल्लेख आढळतो, ज्यावरून बोरवणकर घराण्याचा तत्कालीन सागरी बंदर प्रशासनाशी आणि व्यापाराशी थेट संबंध असावा, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे.

मंदिराच्या बाह्य भागातील गोमुख कुंडाच्या वारीमार्गावरील पायऱ्यांच्या भिंतीवर दुसरा शिलालेख कोरलेला असून तो पाच ओळींचा आहे. या दुसऱ्या लेखातही जीर्णोद्धार श्री शंकरेश्वर चरणी चिमणाजी हाणमाजी बोरवणकर असा स्पष्ट आणि आदरयुक्त उल्लेख पाहायला मिळतो. हा शिलालेख शके सतराशे छासष्ट, मार्गशीर्ष वद्य द्वितीया, गुरुवार या दिवशी कोरल्याची ऐतिहासिक नोंद असून, आधुनिक कालगणनेनुसार ही तारीख सव्वीस डिसेंबर अठराशे चव्वेचाळीस अशी निश्चित करण्यात आली आहे. या लेखात पुन्हा एकदा पतकी बंदर आणि राजापूर असा जोडशब्द आल्यामुळे बोरवणकर घराण्याचा कोकण किनारपट्टीच्या कारभारातील व व्यापारी व्यवस्थेतील दबदबा अधिक स्पष्टपणे सिद्ध होतो.

या मालिकेतील तिसरा आणि शेवटचा शिलालेख मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या आतील डाव्या बाजूच्या भिंतीवर लावण्यात आलेला असून तो तत्कालीन श्रेष्ठ भक्तिभावाचा एक उत्तम दस्तऐवज आहे. या तिसऱ्या शिलालेखाची तारीख आठ ऑगस्ट अठराशे पंचेचाळीस अशी निश्चित होते.

कोदवली येथील श्री शंकरेश्वर महादेव मंदिरात सापडलेले हे तिन्ही शिलालेख केवळ धार्मिक दस्तऐवज नसून ते कोकणच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचा एक अमूल्य ठेवा आहेत. या शिलालेखांमध्ये तिथी, वार, नक्षत्र यांसोबतच पळे आणि कला यांसारख्या अतिसूक्ष्म घटकांसह अचूक कालनोंद करण्यात आली आहे, ज्यावरून तत्कालीन समाजातील पंचांगविद्या, ज्योतिषशास्त्र आणि प्रगत भारतीय कालमापन पद्धतीची प्रगल्भता दिसून येते. मराठाकालीन समाजजीवन, मंदिर संवर्धन, तत्कालीन सागरी व्यापार आणि स्थानिक प्रतिष्ठित घराण्यांचे योगदान अभ्यासण्यासाठी हे शिलालेख इतिहास संशोधकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आणि मार्गदर्शक ठरणार आहेत.