भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने गगनयान मोहिमेसाठीची अत्यंत महत्त्वाची आणि क्लिष्ट अशी मुख्य पॅराशूट एअरड्रॉप चाचणी यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहे. मध्य प्रदेशातील शिवपूर येथील हवाई वितरण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या ड्रॉप झोनमध्ये ही चाचणी पार पडली.
२.५ किलोमीटर
विमानाची चाचणी उंची
१० पॅराशूट
क्रू मॉड्युल यंत्रणा संख्या
५ चाचण्या
एकूण एअरड्रॉप चाचण्यांची संख्या
४ संस्था
संयुक्त सहभाग यंत्रणा
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
इस्रोने गगनयान मोहिमेसाठी ‘एकीकृत मुख्य पॅराशूट एअरड्रॉप चाचणी’ यशस्वीपणे पार पाडली आहे. शिवपूर येथील ड्रॉप झोनमध्ये अडीच किलोमीटर उंचीवरून डमी वजन टाकून ही चाचणी घेण्यात आली. या प्रणालीमुळे अंतराळातून परतणारे क्रू मॉड्युल सुरक्षित गतीने समुद्रात उतरण्यास मदत मिळणार आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) या मोहिमेचे मुख्य नियोजन करत आहे. या चाचणीसाठी संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (डीआरडीओ), भारतीय हवाई दल आणि भारतीय भूदल या प्रमुख सुरक्षा घटकांनी तांत्रिक आणि प्रत्यक्ष साहाय्य पुरवले आहे.
तात्कालिक परिणाम
गगनयान मोहिमेच्या पहिल्या मानवरहित उड्डाणासाठी मुख्य पॅराशूट यंत्रणेची विश्वासार्हता पूर्णपणे सिद्ध झाली आहे. अंतराळातून परतताना निर्माण होणाऱ्या कमाल दबावाच्या स्थितीतही पॅराशूटची तांत्रिक रचना अत्यंत मजबूत असल्याचे या प्रक्रियेतून स्पष्ट झाले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालयाने या यशाची अधिकृत नोंद घेतली आहे. देशांतर्गत विकसित मानवी अंतराळ मोहिमेच्या सुरक्षा मानकांमध्ये या चाचणीमुळे अत्यंत महत्त्वाची प्रगती झाली असल्याचे प्रशासकीय पातळीवरून स्पष्ट करण्यात आले आहे.
चाचणीचे तांत्रिक स्वरूप आणि रचना
इस्रोने अंतराळवीरांच्या सुरक्षित लँडिंगसाठी तयार केलेल्या पॅराशूट यंत्रणेच्या रचनेची तांत्रिक अचूकता या मोहिमेत तपासण्यात आली.
- आयएल-७६ विमानातून डमी वजन सोडून हवेतील गती नियंत्रित करण्याची प्रक्रिया पडताळून पाहिली गेली.
- एक्स्ट्रॅक्टर पॅराशूटच्या साहाय्याने मुख्य पॅराशूट उघडण्याची गुंतागुंतीची साखळी यशस्वीपणे कार्यान्वित झाली.
गगनयान पॅराशूट यंत्रणेची वैशिष्ट्ये आणि कार्यपद्धती
गगनयान क्रू मॉड्युलच्या गती नियंत्रणासाठी एकूण चार प्रकारच्या दहा पॅराशूटची रचना करण्यात आली आहे. अंतराळातून पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना मॉड्युलचा वेग अतिशय तीव्र असतो. हा वेग कमी करण्यासाठी सुरुवातीला दोन अपेक्स कव्हर सेपरेशन पॅराशूट उघडतात. हे पॅराशूट मॉड्युलचे वरील संरक्षक कवच बाजूला करतात. त्यानंतर दोन ड्रॉग पॅराशूट उघडले जातात. हे ड्रॉग पॅराशूट मॉड्युलची हवेतील हालचाल स्थिर ठेवतात आणि वेग नियंत्रित करतात. यानंतर पुढील टप्प्यात तीन पायलट पॅराशूट मुख्य पॅराशूटला बाहेर ओढण्याचे काम करतात. अखेरचे तीन मुख्य पॅराशूट पूर्णपणे उघडल्यानंतर क्रू मॉड्युलचा वेग समुद्रात उतरण्यासाठी अत्यंत सुरक्षित पातळीवर येतो. या पाचव्या एअरड्रॉप चाचणीमध्ये कमाल वजनाचा दाब असतानाही मुख्य पॅराशूटने निर्धारित वेळेत काम पूर्ण केले. सर्व तांत्रिक निकष पूर्ण झाल्याचे इस्रोच्या शास्त्रज्ञांनी जाहीर केले आहे.
“गगनयान मोहिमेतील अंतराळवीरांच्या सुरक्षिततेसाठी ही पॅराशूट यंत्रणा अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. पाचव्या एअरड्रॉप चाचणीच्या यशाने पहिल्या मानवरहित मोहिमेचा मार्ग सुकर केला असून यंत्रणेची विश्वासार्हता यातून अधोरेखित होते.”
— डॉ. एस. सोमनाथ, अध्यक्ष, इस्रो| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| चाचणीचे नाव | एकाकीकृत मुख्य पॅराशूट एअरड्रॉप चाचणी (IMAT-05) | पूर्ण |
| चाचणीचे ठिकाण | शिवपूर ड्रॉप झोन, मध्य प्रदेश | पूर्ण |
| वापरलेले विमान | आयएल-७६ मालवाहू विमान (हवाई दल) | कार्यरत |
| मोहिमेचे लक्ष्य | गगनयान मानवरहित उड्डाण (G1) | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
गगनयान मोहिमेची पूर्वतयारी आणि पुढील दिशा
भारताच्या पहिल्या ऐतिहासिक मानवी अंतराळ मोहिमेची तयारी गेल्या काही वर्षांपासून अत्यंत वेगाने सुरू आहे. अंतराळात मानव पाठवण्यापूर्वी सर्व सुरक्षा यंत्रणांची अत्यंत कडक तपासणी केली जाते. यापूर्वी झाशी येथील बबिना फील्ड फायरिंग रेंजवरही अशाच प्रकारच्या पॅराशूट चाचण्या घेण्यात आल्या होत्या. प्रतिकूल आणि गुंतागुंतीच्या परिस्थितीतही ही प्रणाली कशी काम करते, याची तपासणी आधीच्या चाचण्यांमध्ये करण्यात आली होती. गगनयान मोहिमेअंतर्गत अंतराळवीरांना पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत पाठवून त्यांना पुन्हा सुरक्षितपणे परत आणण्याचे उद्दिष्ट आहे. या पार्श्वभूमीवर अंतराळवीरांच्या प्रशिक्षणासोबतच तांत्रिक उपकरणांच्या चाचण्यांना वेग आला आहे. या पाचव्या यशस्वी चाचणीनंतर आता इस्रो पहिल्या मानवरहित गगनयान उड्डाणाची अंतिम तयारी करणार आहे. यंत्रणेच्या त्रुटी दूर करून प्रत्यक्ष मानवी उड्डाणाची प्रक्रिया निश्चित केली जाणार आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने अंतराळ संशोधन क्षेत्रातील स्वदेशी सुरक्षा मानकांचे कौतुक केले आहे. राष्ट्रीय सुरक्षा यंत्रणा आणि इस्रो यांच्यातील समन्वय वाढवण्याच्या दृष्टीने प्रशासकीय पातळीवरून पुढील धोरणात्मक पावले उचलली जात आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर एरोस्पेस क्षेत्रातील देशांतर्गत उत्पादन कंपन्यांचा आत्मविश्वास वाढला आहे. पॅराशूट आणि इतर तांत्रिक सुट्या भागांच्या निर्मितीमध्ये भारतीय संरक्षण आणि उद्योगांचा सहभाग वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होत नसला तरी भारताच्या जागतिक अंतराळ क्षेत्रातील प्रगतीमुळे नागरिकांमध्ये अभिमानाचे वातावरण आहे. देशाच्या वैज्ञानिक क्षमतेवर जनतेचा विश्वास अधिक दृढ होण्यास मदत झाली आहे.
वैज्ञानिक व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील विद्यार्थी
वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील विद्यार्थी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासाची प्रेरणा मिळाली आहे. अंतराळ संशोधनामध्ये करिअर करू इच्छिणाऱ्या तरुण पिढीसाठी संशोधनाच्या नवनवीन संधी उपलब्ध होत आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
इस्रोने गगनयान मोहिमेसाठी केलेली पाचवी पॅराशूट चाचणी भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचे उत्तम उदाहरण आहे. मानवी अंतराळ मोहिमांमध्ये तंत्रज्ञानापेक्षाही अंतराळवीरांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य असते. अंतराळातून परतताना क्रू मॉड्युलचा वेग नियंत्रित करणे हे अत्यंत आव्हानात्मक काम असते. अशा वेळी स्वदेशी बनावटीच्या पॅराशूट यंत्रणेची अचूक कामगिरी देशाच्या तांत्रिक क्षमतेची साक्ष देते. इस्रो, डीआरडीओ आणि सशस्त्र दलांनी एकत्र येत केलेले हे काम राष्ट्रीय समन्वयाचे प्रतीक आहे. पहिल्या मानवरहित उड्डाणापूर्वी अशा कडक चाचण्या होणे अंतराळ मोहिमेच्या अंतिम यशासाठी आवश्यक आहे. या यशाने भारताच्या अंतराळ मोहिमेला एक नवी गती आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विश्वासार्हता मिळवून दिली आहे.
