कुडाळमध्ये कातळशिल्पे नष्ट
दि. 09दि. 09 । जुलै । 2026
कुडाळ तालुक्यातील प्रागैतिहासिक काळातील ठेवा नष्ट झाला आहे. गावराई सड्यावरील अमूल्य कातळशिल्पे चिरेखाणीच्या उत्खननामध्ये पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली आहेत. स्थानिक नागरिकांच्या दाव्यानुसार या सड्यावर पूर्वी २५ ते ३० प्राचीन कातळशिल्पे स्पष्टपणे दिसत होती. सद्यस्थितीत बेसुमार खाणकामामुळे येथील बहुतांश इतिहास कालीन रचना नाहीशा झाल्या आहेत.
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
कुडाळ तालुक्यातील गावराई सड्यावरील ऐतिहासिक कातळशिल्पे चिरेखाणीमुळे नष्ट झाली आहेत. २५ ते ३० शिल्पांपैकी आता फक्त पाच ते सहा शिल्पे शिल्लक आहेत. सुरक्षित शिल्पात एक मनुष्याकृती, दोन मासे, चतुष्पाद प्राणी आणि काही भौमितिक आकृत्यांचा समावेश आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
कातळशिल्प अभ्यासक आणि निवृत्त माहिती उपसंचालक सतीश लळीत यांनी हा प्रकार उघडकीस आणला. सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासन आणि पुरातत्व विभाग या घटनेतील मुख्य उत्तरदायी संस्था आहेत. स्थानिक चिरेखाण व्यावसायिक आणि भूमी अभिलेख विभाग या प्रक्रियेत संबंधित घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
ऐतिहासिक कातळशिल्पांच्या जागेवर चिरे वाहतुकीच्या डंपर्ससाठी थेट रस्ते तयार करण्यात आले. कुडोपी येथील जागतिक वारसा स्थळाच्या परिसरात टोकदार लोखंडी हत्याराने अनधिकृत खोदकाम करून चाचणी घेण्यात आली. इतिहासप्रेमी नागरिकांमध्ये आणि अभ्यासकांमध्ये या प्रकारानंतर प्रचंड संताप निर्माण झाला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
जिल्हा प्रशासनाने या ऐतिहासिक क्षेत्राचे तातडीने सर्वेक्षण करण्याचे आदेश देणे अपेक्षित आहे. पुरातत्व विभागातर्फे या संपूर्ण सड्याचे जीपीएस मॅपिंग करण्याचे नियोजन केले आहे. बेकायदेशीर खाणकाम करणाऱ्या व्यावसायिकांवर कडक कायदेशीर कारवाई करण्याची भूमिका प्रशासनाने घेतली आहे.
ऐतिहासिक वारशाचे नुकसान
चिरेखाणीच्या अविरत कामामुळे गावराई सड्याचे विद्रुपीकरण झाले आहे. अश्मयुगीन मानवाच्या संस्कृतीची चिन्हे कायमची मिटवली गेली आहेत.
- कातळशिल्पांवरून अवजड वाहनांची वाहतूक सुरू आहे.
- प्राचीन चित्रांवर टोकदार लोखंडी हत्यारांनी वार केले गेले.
कुडोपी क्लस्टरमधील बेकायदेशीर चाचणी
युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत कुडोपी येथील कातळशिल्पांचा समावेश केला आहे. या अत्यंत महत्त्वाच्या क्षेत्रातील तीन क्लस्टरपैकी एका ठिकाणी चिरेखाणीसाठी बेकायदेशीर खोदकाम करण्यात आले. लोखंडी हत्यारांच्या साहाय्याने ऐतिहासिक दगडांची चाचणी घेण्यात आली. यापूर्वी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विर्डी, वडाचा पाट आणि खोटले येथील शेकडो कातळशिल्पे अशाच खाणकामामुळे पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत. स्थानिक पातळीवर या चित्रांना सामान्यतः ‘पांडवांची चित्रा’ म्हटले जाते. मानवी उत्क्रांतीचा आणि इतिहासाचा हा अमूल्य ठेवा व्यावसायिक फायद्यासाठी नष्ट केला जात आहे. खाणकाम सुरू करण्यापूर्वी त्या भागातील ऐतिहासिक वारशाची तपासणी करणे बंधनकारक आहे. खाण व्यावसायिकांनी या वारसा संवर्धनाला हातभार लावणे गरजेचे आहे. प्रशासकीय अनास्थेमुळे खाणकामाचे परवाने सहज मिळतात. ऐतिहासिक स्थळांच्या संरक्षणासाठी कोणतीही ठोस यंत्रणा जमिनीवर कार्यरत नाही. सतीश लळीत यांनी या संदर्भात जिल्हा प्रशासनाला निवेदन दिले आहे. गावराई सड्याचे तात्काल जीपीएस सर्वेक्षण करण्याची मागणी लावून धरली आहे.
“गावराई सड्यावरील बहुसंख्य कातळशिल्पे चिरेखाणीच्या भक्ष्यस्थानी पडली आहेत. प्रशासनाने तातडीने याकडे लक्ष देऊन सर्वेक्षण आणि जीपीएस मॅपिंग पूर्ण करावे. हा मानवी वारसा जाणीवपूर्वक जपणे गरजेचे आहे.”
— सतीश लळीत, कातळशिल्प अभ्यासक तथा निवृत्त माहिती उपसंचालक| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| एकूण ऐतिहासिक शिल्पे | २५ ते ३० कातळशिल्पे | नोंदवले |
| सुरक्षित शिल्पे संख्या | ५ ते ६ कातळशिल्पे | कार्यरत |
| जागतिक वारसा यादी स्थळ | कुडोपी क्लस्टर | नोंदवले |
| नष्ट झालेली अन्य क्षेत्रे | विर्डी, वडाचा पाट, खोटले | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
कातळशिल्पांचा इतिहास आणि पुढील पावले काय?
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अश्मयुगीन कातळशिल्पे हा संपूर्ण कोकणच्या प्रागैतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. हे अवशेष इसवी सन पूर्व ७००० ते ४००० या कालखंडातील असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे. अश्मयुगीन मानवी समूहांची जीवनपद्धती आणि संस्कृती या चित्रांमधून स्पष्ट होते. जिल्ह्यातील कुडोपी येथील ‘बाहुल्यांचे टेंब’ या ठिकाणी ८० हून अधिक कातळशिल्पे विखुरलेली आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर युनेस्कोने या वारशाची दखल घेतली आहे. पुढील पाऊल म्हणून जिल्हाधिकारी कार्यालयाकडून सर्व ऐतिहासिक स्थळांच्या संरक्षणासाठी विशेष समिती स्थापन करण्यात येत आहे. भूमिलेख विभाग आणि पुरातत्व खाते यांच्या संयुक्त विद्यमाने गावराई सड्याची सीमा निश्चित केली जाईल. खाणकाम क्षेत्राभोवती बफर झोन तयार करून कातळशिल्पांच्या संवर्धनाचे काम हाती घेण्यात येत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन जिल्हाधिकाऱ्यांनी कुडोपी आणि गावराई सडा परिसराच्या तपासणीचे आदेश दिले आहेत. महसूल विभागाचे अधिकारी खाणकाम परवान्यांची कायदेशीर पडताळणी करत आहेत. पुरातत्व कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्या खाण मालकांवर कडक गुन्हे दाखल करण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया तात्काळ सुरू करण्यात आली आहे. पोलीस दल संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये गस्त घालत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर चिंतेचे सावट पसरले आहे. चिरे खाण व्यवसायावर प्रशासकीय निर्बंध येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. नियमबाह्य खाणकाम करणाऱ्या क्रशर आणि खाण मालकांच्या परवान्यांचे नूतनीकरण पूर्णपणे रोखले गेले आहे. या कारवाईमुळे बांधकाम क्षेत्रातील चिऱ्यांच्या आणि दगड पुरवठ्यावर विपरीत परिणाम दिसून येत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसत नसला तरी सांस्कृतिक मूल्यांचा ऱ्हास होत आहे. स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये आपल्या परिसरातील प्राचीन ऐतिहासिक वारसा अचानक नष्ट झाल्याची तीव्र खंत पसरली आहे. ऐतिहासिक पर्यटन क्षेत्रांचा विकास रखडल्याने ग्रामीण भागातील रोजगार संधी आणि अर्थव्यवस्थेला फटका बसत आहे.
इतिहासप्रेमी व संशोधक
इतिहासप्रेमी व संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून संशोधनाच्या वाटा बंद झाल्या आहेत. अश्मयुगीन संस्कृतीचा सखोल अभ्यास करणाऱ्या संशोधक विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष ऐतिहासिक पुरावे नष्ट झाल्याने अडचणी येत आहेत. या अमूल्य ठेव्याच्या रक्षणासाठी संशोधक राज्यभर जनआंदोलन उभारण्याच्या तयारीत आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावराई सड्यावरील प्राचीन कातळशिल्पांचा विनाश हा केवळ एका ऐतिहासिक वास्तूचा विध्वंस नाही. हा संपूर्ण मानवी उत्क्रांतीच्या इतिहासावर झालेला आघात आहे. व्यावसायिक नफ्यासाठी प्राचीन वारसा नष्ट करणाऱ्या खाण माफियांना प्रशासनाचा कोणताही धाक उरलेला नाही. युनेस्कोने दखल घेतलेल्या वारशाच्या शेजारी बेकायदेशीर उत्खनन होणे ही अत्यंत लाजीरवाणी बाब आहे. पर्यटन विकासाच्या घोषणा हवेत विरतात आणि प्रत्यक्ष जमिनीवर इतिहास पुसला जातो. केवळ कागदोपत्री कायदे करून ऐतिहासिक वारसा टिकणार नाही. खाणकामाचे परवाने देताना पुरातत्व विभागाचे ना-हरकत प्रमाणपत्र सक्तीचे केले पाहिजे. गावराई सड्याचे तात्काळ जीपीएस मॅपिंग करून शिल्लक शिल्पे वाचवणे हेच आता प्रशासनाचे मुख्य कर्तव्य आहे.