काजू उत्पादकांसाठी मदत जाहीर
दि. 26दि. 26 । जून । 2026
मुंबई येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून हवामान बदलाच्या दुहेरी फटक्याने होरपळलेल्या कोकणातील आंबा आणि काजू बागायतदारांसाठी राज्य सरकारने मोठा निर्णय घेतला आहे. ऑक्टोबर २०२५ ते एप्रिल २०२६ या कालावधीत झालेल्या अवकाळी पाऊस आणि कडाक्याच्या थंडीमुळे झालेल्या पिकांच्या नुकसानीपोटी शासनाने अखेर २०९ कोटी १० लाख रुपयांचा मदत निधी मंजूर केला आहे. या संदर्भातील अधिकृत शासन निर्णय (GR) जारी करण्यात आला असून, यामुळे कोकणातील पाच जिल्ह्यांमधील सुमारे १ लाख ३४ हजार शेतकऱ्यांना थेट दिलासा मिळणार आहे. असे असले तरी, विधिमंडळ अधिवेशनात या मदतीच्या रकमेवरून सत्ताधारी आणि विरोधी आमदारांनी कृषिमंत्र्यांना धारेवर धरत हा निधी तुटपुंजा असल्याचा आरोप केला आहे.
₹२०९ कोटी
एकूण मंजूर मदत निधी
१,३४,०००
मदत मिळणारे एकूण लाभार्थी शेतकरी
५२,६२८
रत्नागिरी जिल्ह्यातील सर्वाधिक बाधित शेतकरी
₹२२,५००
एनडीआरएफ निकषानुसार हेक्टरी मदत
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
कडाक्याची थंडी आणि अवकाळी पावसामुळे कोकणातील आंबा आणि काजू पिकांचे अतोनात नुकसान झाले होते. यासाठी शासनाने २०९ कोटी रुपयांची मदत मंजूर केली असून रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांना याचा सर्वाधिक हिस्सा मिळणार आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
राज्याचे कृषिमंत्री दत्तात्रय भरणे, महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे आणि आमदार नीलेश राणे हे या घडामोडीतील प्रमुख चेहरे आहेत. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या अहवालाच्या आधारे ही मदत निश्चित केली आहे.
तात्कालिक परिणाम
विधिमंडळात गुरुवारी (२५ जून) कोकणातील लोकप्रतिनिधींनी या मदतीला ‘तुटपुंजी’ म्हणत सभागृहात जोरदार गोंधळ घातला. आमदारांच्या आक्रमक पवित्र्यामुळे कृषिमंत्र्यांनी यावर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासोबत विशेष बैठक घेण्याचे आश्वासन दिले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
एनडीआरएफ (NDRF) च्या निकषांनुसार आणि हवामान आधारित पीक विमा योजनेअंतर्गत (२१७ कोटी रुपये) शेतकऱ्यांना ही मदत दिली जात आहे. शासनाने पारदर्शक पद्धतीने थेट बँक खात्यात निधी जमा करण्याची भूमिका घेतली आहे.
जिल्हावार निधीचे वाटप आणि रत्नागिरीला सर्वाधिक मदत
शासकीय निर्णयानुसार, कोकणातील पाच जिल्ह्यांमध्ये या निधीचे वाटप केले जाणार आहे. यामध्ये हापूस आंब्याचे आगार असलेल्या रत्नागिरी जिल्ह्याला सर्वाधिक निधी मिळाला आहे.
- रत्नागिरी जिल्हा: ५२,६२८ शेतकऱ्यांच्या ४३,६६२ हेक्टर क्षेत्रासाठी ९८ कोटी ४५ लाख रुपये. सिंधुदुर्ग जिल्हा: ४२,३२२ शेतकऱ्यांसाठी ७९ कोटी ५ लाख रुपये.
- रायगड जिल्हा: १७,००० शेतकऱ्यांसाठी २० कोटी २८ लाख रुपये. पालघर जिल्हा: १७,७१२ शेतकऱ्यांसाठी ६ कोटी ४७ लाख रुपये. ठाणे जिल्हा: ४,६६९ शेतकऱ्यांसाठी ४ कोटी ८४ लाख रुपये.
विधिमंडळात कृषिमंत्र्यांची कोंडी आणि शेतकऱ्यांच्या मागण्या
विधानसभेत शिवसेना (शिंदे गट) आमदार नीलेश राणे यांनी तारांकित प्रश्नाद्वारे हा मुद्दा उपस्थित करत कृषिमंत्र्यांना चांगलेच घेरले. “हेक्टरी काही शेकडो रुपये देऊन शेतकऱ्यांच्या तोंडाला पाने पुसणार का?” असा सवाल त्यांनी केला. लोकप्रतिनिधींनी आंबा उत्पादकांसाठी हेक्टरी १ लाख ७० हजार आणि काजूसाठी १ लाख २० हजार रुपयांची मागणी केली आहे.
“कोकणातील आंबा व काजू उत्पादकांसाठी आम्ही आतापर्यंतची सर्वात मोठी भरपाई निश्चित केली आहे. एनडीआरएफ निधीसोबतच २१७ कोटी रुपये विमा योजनेतूनही दिले जात आहेत.
— दत्तात्रय भरणे, कृषिमंत्री, महाराष्ट्र राज्य“कृषी विद्यापीठाचे अहवाल आणि पंचनामे यामध्ये मोठा गोंधळ आहे. सरकारचा हा निधी अत्यंत अपुरा असून मुख्यमंत्र्यांसोबत बैठक घेऊन यात तात्काळ वाढ झाली पाहिजे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| योजना/मदत | आंबा-काजू पीक नुकसान भरपाई | कार्यरत |
| प्रभावित काळ | ऑक्टोबर २०२५ ते एप्रिल २०२६ | पूर्ण |
| एकूण मदत | २०९.१० कोटी (शासन निर्णय जारी) | नोंदवले |
| पुढील पाऊल | मुख्यमंत्र्यांसोबत वाढीव मदतीसाठी बैठक | मंजूर |
पार्श्वभूमी
कोकणातील फळबागांचे संकट आणि हवामान बदलाचा इतिहास काय?
कोकण किनारपट्टीवरील हापूस आंबा आणि काजू ही येथील अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा मानली जातात. गेल्या काही वर्षांत ‘एल निनो’ आणि जागतिक तापमान वाढीमुळे कोकणातील हवामानात कमालीचे बदल झाले आहेत. यंदा फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यांत झालेल्या अवकाळी पावसामुळे मोहर गळून पडला, तर कडाक्याच्या थंडीने कीड रोगांचा प्रादुर्भाव वाढवला. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गमध्ये तब्बल ८० ते ९० टक्के पिकांचे नुकसान झाले आहे. शेतकरी संघटनांनी मे महिन्यात मुंबईत ‘चलो मुंबई’ मोर्चाही काढला होता. सद्यस्थितीमध्ये शासनाने २०९ कोटी मंजूर केले असले, तरी कर्जबाजारी झालेल्या बागायतदारांचा उत्पादन खर्च निघणेही या रकमेत कठीण आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि बँक यंत्रणा
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन जिल्हाधिकाऱ्यांना आठ दिवसांच्या आत पात्र शेतकऱ्यांच्या खात्यावर (DBT द्वारे) पैसे जमा करण्याचे आदेश दिले आहेत. बँकांना या मदतीतून जुने कर्ज कपात न करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत.
बाजारपेठ आणि स्थानिक व्यापार
व्यापार आणि स्थानिक बाजारपेठेत या घडामोडीनंतर संमिश्र वातावरण आहे. यंदा हापूस आंब्याचे उत्पादन घटल्याने बाजारात दर गगनाला भिडले होते, मात्र त्याचा फायदा प्रत्यक्ष शेतकऱ्याला मिळाला नाही. या तुटपुंज्या मदतीने बाजारातील मंदी दूर होणे कठीण आहे.
सर्वसामान्य जनता आणि बागायतदार
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट आर्थिक परिणाम झाला आहे. कोकणातील लाखो कुटुंबांचे वर्षभराचे गणित या फळबागांवर अवलंबून असते. विम्याच्या जाचक अटींमुळे अनेक शेतकरी अजूनही या लाभापासून वंचित आहेत.
राजकीय आणि शेतकरी वर्ग
राजकीय आणि शेतकरी संघटना वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची ठरणार असून आगामी विधानसभा निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील आंबा-काजूचा मुद्दा अधिक तापण्याची शक्यता आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राज्य सरकारने कोकणातील आंबा आणि काजू बागायतदारांसाठी २०९ कोटी रुपयांची मदत जाहीर करणे हे प्रशासकीय पातळीवर योग्य पाऊल वाटत असले, तरी ते उंटाच्या तोंडात जिरे टाकण्यासारखेच आहे. कडाक्याची थंडी, अवकाळी पाऊस आणि कीटकनाशकांच्या भेसळीमुळे होरपळलेल्या शेतकऱ्याला एनडीआरएफच्या जुन्या निकषांनुसार हेक्टरी २२ हजार ५०० रुपये देणे म्हणजे त्यांच्या जखमेवर मीठ चोळण्यासारखे आहे. आमदार नीलेश राणे यांनी विधिमंडळात कृषिमंत्र्यांना विचारलेले प्रश्न अत्यंत रास्त आणि कोकणच्या जनतेच्या भावनांचे प्रतिनिधित्व करणारे आहेत. औषध फवारणी, मजुरी आणि वाहतुकीचा खर्च लाखांच्या घरात गेला असताना शासनाने व्यावहारिक दृष्टिकोनातून विचार केला पाहिजे. केवळ कृषी विद्यापीठाच्या अहवालांचे कागदी घोडे नाचवण्यापेक्षा प्रत्यक्ष जमिनीवर जाऊन शेतकऱ्यांचे अश्रू पुसण्याची गरज आहे. कृषिमंत्र्यांनी केवळ ‘बैठक घेऊ’ असे सांगून वेळ मारून नेण्याऐवजी, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्याकडून कोकणासाठी विशेष आर्थिक पॅकेज मंजूर करून घेतले पाहिजे. कोकणच्या हापूसने देशाला जागतिक ओळख दिली, आज त्याच हापूस उत्पादकाला वाऱ्यावर सोडणे राज्याला शोभणारे नाही.