नांदूरमध्यमेश्वरमध्ये पक्ष्यांची विक्रमी नोंद
दि. 29दि. 29 । जून । 2026
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यात नुकतीच पावसाळापूर्व पक्षी प्रगणना यशस्वीरित्या पार पडली आहे. आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे रामसर स्थळ असलेल्या या अभयारण्यात वन्यजीव विभागाने केलेल्या शास्त्रीय सर्वेक्षणात अभयारण्याची समृद्ध जैवविविधता पुन्हा एकदा समोर आली आहे. या विशेष मोहिमेत अभयारण्याच्या परिसरात हजारो स्थानिक आणि विविध प्रजातींच्या पक्ष्यांची यशस्वी नोंद करण्यात आली आहे.
६,२१५
प्रगणनेत नोंदवलेली एकूण पक्षी संख्या
६०+
आढळून आलेल्या पक्ष्यांच्या एकूण प्रजाती
११०
मोहिमेत सहभागी झालेले सायकलस्वार
२ तास
प्रगणनेसाठी लागलेला एकूण कालावधी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यात झालेल्या पावसाळापूर्व पक्षी प्रगणनेत ६० हून अधिक प्रजातींच्या ६,२१५ पक्ष्यांची अधिकृत नोंद झाली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
उपवनसंरक्षक कृष्णा भवर, सहायक वनसंरक्षक हेमंत उबाळे आणि वनपरिक्षेत्र अधिकारी हिरालाल चौधरी यांच्या मार्गदर्शनाखाली ही मोहीम राबवण्यात आली.
तात्कालिक परिणाम
नाशिक ते नांदूरमध्यमेश्वर दरम्यान काढण्यात आलेल्या सायकल रॅलीमुळे स्थानिक परिसरात पर्यावरण आणि पक्षी संवर्धनाबाबत मोठी जनजागृती झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
वनविभागाने अभयारण्यातील अधिवास संवर्धन आणि वर्षभर पक्षी निरीक्षणासाठी अनुकूल वातावरण निर्मिती करण्यावर अधिकृत भर दिला आहे.
भव्य पर्यावरण जनजागृती रॅली
या प्रगणनेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे नाशिक सायकलिस्ट फाउंडेशन आणि वन्यजीव विभाग यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित करण्यात आलेली पर्यावरण सायकल रॅली ठरली. या उपक्रमातून नागरिकांना प्रदूषणमुक्त वाहतुकीचे महत्त्व पटवून देण्यात आले.
- सुमारे ११० सायकलस्वारांनी नाशिक ते नांदूरमध्यमेश्वर असा प्रवास करून वन्यजीव संरक्षणाचा संदेश दिला.
- रॅलीच्या माध्यमातून स्थानिक नागरिकांमध्ये पक्षी संवर्धन आणि पाणथळ जागांच्या सुरक्षेबाबत प्रबोधन करण्यात आले.
विविध पक्षी प्रजातींचे विहंगम दर्शन
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यात रविवारी सकाळी ७.३० ते ९.३० या वेळेत ही वैज्ञानिक प्रगणना करण्यात आली. यामध्ये पक्षी तज्ज्ञ आणि वन कर्मचाऱ्यांनी विविध पाणथळ आणि स्थलांतरित पक्ष्यांचे अचूक निरीक्षण केले. प्रगणनेदरम्यान चित्रबलाक, चमचा, हळदीकुंकू बदक, जांभळी पाणकोंबडी, गडवाल, हळद्या आणि राखी बगळा यांसारख्या देखण्या पक्ष्यांची नोंद झाली. याशिवाय सुगरण, उघड्या चोचीचा करकोचा, शेराटी, पांढऱ्या मानेचा करकोचा, लहान पाणकावळा, कपाशी घार आणि वेगवेगळ्या प्रजातींचे खंड्या पक्षी आढळून आले. वनविभागाने वर्षभर राबवलेल्या जल आणि अधिवास संवर्धन कामांमुळेच उन्हाळा संपतानाही एवढ्या मोठ्या संख्येने पक्षी येथे मुक्कामी असल्याचे समोर आले आहे.
“हंगामात असलेल्या पक्ष्यांची संख्या आणि प्रजातींचे जैववैविध्य हे वर्षभर व्यवस्थापनाने राबवलेल्या अधिवास संवर्धन आणि संरक्षण कामाचे यश आहे. नांदूरमध्यमेश्वरला आता वर्षभर पक्षी दर्शन होत आहे.
— हिरालाल चौधरी, वनपरिक्षेत्र अधिकारी, नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्य| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| पावसाळापूर्व प्रगणना | पक्षी निरीक्षणाची मोहीम | पूर्ण |
| अधिवास संवर्धन कार्य | वनविभागाचे विशेष उपक्रम | कार्यरत |
| सायकल रॅली आयोजन | ११० सायकलस्वारांचा सहभाग | पूर्ण |
| पक्षिमित्र सहभाग | क्षेत्रीय समन्वय व डेटा संकलन | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्याचे जागतिक महत्त्व काय?
नाशिक जिल्ह्यातील नांदूरमध्यमेश्वर हे भारतातील महत्त्वाचे पाणथळ क्षेत्र असून त्याला आंतरराष्ट्रीय ‘रामसर स्थळ’ हा दर्जा प्राप्त आहे. दरवर्षी हिवाळ्यात उत्तर आशिया, सायबेरिया आणि युरोपमधून हजारो मैलांचा प्रवास करून स्थलांतरित पक्षी या ठिकाणी येतात. दरवर्षी ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान येथे पक्ष्यांची मोठी गर्दी असते आणि पर्यटन हंगाम तेजीत असतो. यंदा वनविभागाने पावसाळ्यापूर्वी स्थानिक आणि निवासी पक्ष्यांच्या संख्येचा वैज्ञानिक डेटा तयार करण्यासाठी २८ जून रोजी ही विशेष प्रगणना आयोजित केली होती. भूतकाळातील नोंदींच्या तुलनेत यंदा उन्हाळ्याच्या अखेरीस ६ हजारहून अधिक पक्षी आढळल्याने भविष्यातील संवर्धन मोहिमांना आणि संशोधनाला मोठी दिशा मिळणार आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वनविभागाने अभयारण्य परिसरातील शिकार आणि अनधिकृत मासेमारी रोखण्यासाठी गस्त वाढवली आहे. गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावरील या क्षेत्राचे रक्षण करण्यासाठी महसूल व वनविभाग मिळून कायदेशीर पावले उचलत आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर स्थानिक पर्यटन क्षेत्राला मोठा दिलासा मिळण्याची चिन्हे आहेत. अभयारण्यात वर्षभर पक्षी दिसत असल्याने नाशिकमधील हॉटेल व्यावसायिक, गाईड्स आणि ट्रॅव्हल एजन्सीजसाठी रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम पर्यावरण साक्षरतेच्या रूपात होत आहे. नाशिक जिल्ह्यातील शाळा, महाविद्यालये आणि निसर्गप्रेमींसाठी हे अभयारण्य आता एक उत्तम अभ्यास केंद्र आणि निसर्ग पर्यटनाचे मुख्य ठिकाण बनले आहे.
निसर्गप्रेमी आणि विद्यार्थी
निसर्गप्रेमी आणि विद्यार्थी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून वन्यजीव संशोधनात रस असणाऱ्यांना थेट क्षेत्रीय अभ्यासाची संधी मिळाली आहे. जैववैविध्य टिकवण्यासाठी तरुण पिढीचा वनविभागाच्या अशा मोहिमांमध्ये सहभाग वाढताना दिसत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यातील पावसाळापूर्व प्रगणनेचे निष्कर्ष नाशिककरांसाठी अभिमानास्पद आहेत. वाढते शहरीकरण आणि प्रदूषणामुळे पाणथळ जागा नष्ट होत असताना, या अभयारण्याने ६ हजारहून अधिक पक्ष्यांना आश्रय देणे ही मोठी बाब आहे. वनविभागाने स्थानिक नागरिकांच्या आणि सायकलिस्टच्या मदतीने घेतलेली ही मोहीम कौतुकास्पद आहे. पर्यावरण संवर्धन हे केवळ सरकारी काम नसून लोकसहभागातूनच ते यशस्वी होऊ शकते, हे या सायकल रॅलीने दाखवून दिले आहे. रामसर स्थळाचा दर्जा कायम राखण्यासाठी प्रशासनाने पाण्याचे प्रदूषण रोखणे आणि प्लास्टिक कचऱ्यावर कडक नियंत्रण ठेवणे गरजेचे आहे. तरच महाराष्ट्राचे हे ‘भरतपूर’ पुढील पिढ्यांसाठी आणि परदेशी पाहुण्यांसाठी सुरक्षित राहील.