
अमेरिकेची अंतराळ संस्था ‘नासा’ आपल्या एका जुन्या अंतराळ दुर्बिणीला नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी एक अत्यंत धाडसी मोहीम राबवत आहे. ‘नासा’ची प्रसिद्ध ‘स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरी’ही अंतराळ दुर्बीण पृथ्वीच्या वातावरणात पडून जळून जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. यामुळे ‘नासा’ने एका खाजगी कंपनीच्या मदतीने ३० दशलक्ष डॉलर्सची ‘स्विफ्ट बूस्ट’ (Swift Boost) ही विशेष मोहीम आखली आहे.
$३०+ दशलक्ष
मोहिमेचा एकूण खर्च
३६०+ किमी
दुर्बिणीची सध्याची उंची
६००+ किमी
उद्दिष्ट असलेली नवीन उंची
३
पकडण्यासाठी रोबोटिक हातांची संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
‘नासा’ची २२ वर्षे जुनी स्विफ्ट दुर्बीण पृथ्वीच्या वातावरणाच्या ओढीमुळे खाली येत आहे. ती जळून नष्ट होण्यापासून वाचवण्यासाठी ‘स्विफ्ट बूस्ट’ मोहीम सुरू केली आहे. ३० जून रोजी प्रक्षेपणाद्वारे ‘लिंक’ नावाचे रोबोटिक यान अंतराळात पाठवले जात आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
या मोहिमेचे नेतृत्व ‘नासा’ (NASA) आणि अॅरिझोनामधील ‘कॅटॅलिस्ट स्पेस टेक्नॉलॉजीज’ ही खाजगी कंपनी करत आहे. ‘नासा’च्या अॅस्ट्रोफिजिक्स विभागाचे संचालक शॉन डोमॅगल-गोल्डमन आणि शास्त्रज्ञ रेजिना कॅपुटो या मोहिमेवर देखरेख ठेवत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
दुर्बीण वाचवण्यासाठी ‘नासा’ने फेब्रुवारी २०२६ मध्ये स्विफ्टचे सर्व वैज्ञानिक प्रयोग तात्पुरते बंद केले आहेत. अंतराळातील सौर वादळांचा प्रभाव वाढल्यामुळे यानाचा वेग कमी झाला आहे. मोहीम अयशस्वी झाल्यास ही दुर्बीण वर्षअखेरीस नष्ट होऊ शकते.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
‘नासा’च्या सायन्स मिशन प्रमुख निकी फॉक्स यांनी स्पष्ट केले आहे की ही दुर्बीण अंतराळ संशोधनासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. नवीन दुर्बीण तयार करण्यासाठी सध्या पुरेसे बजेट उपलब्ध नाही.
अंतराळातील पहिले रोबोटिक बचाव कार्य
‘नासा’ने अंतराळात उपग्रहाची दुरुस्ती किंवा पुनर्स्थिती करण्यासाठी कधीही रोबोटिक यानाचा वापर केलेला नाही. ही मोहीम यशस्वी झाल्यास अंतराळ विज्ञानात एक नवा इतिहास रचला जाईल. कॅटॅलिस्ट कंपनीने अवघ्या नऊ महिन्यांत हे यान तयार केले आहे.
- ‘पेगासस एक्सएल’ या रॉकेटद्वारे या रोबोटिक यानाचे प्रक्षेपण केले जाईल.
- हे यान अंतराळात स्विफ्ट दुर्बिणीचा शोध घेऊन तिला आपल्या हातांनी पकडेल.
स्विफ्ट दुर्बिणीचे महत्त्व आणि धोक्याची पातळी
स्विफ्ट ऑब्झर्व्हेटरीची स्थापना २००४ मध्ये विश्वातील सर्वात शक्तिशाली स्फोट म्हणजेच ‘गॅमा-रे बर्स्ट्स’चा अभ्यास करण्यासाठी करण्यात आली होती. दोन वर्षांच्या मूळ मोहिमेनंतरही या दुर्बिणीने तब्बल २२ वर्षे अविरत काम केले आहे. २०२२ मध्ये विश्वातील सर्वात मोठा प्रकाश स्फोट शोधण्याचे श्रेय याच दुर्बिणीला जाते. मात्र, सध्या ती ३६० किलोमीटर उंचीवर आली असून ३०० किलोमीटरच्या खाली गेल्यास तिला वाचवणे अशक्य होईल. ‘लिंक’ हे रोबोटिक यान पुढील दोन महिन्यांत या दुर्बिणीला ६०० किलोमीटरच्या सुरक्षित कक्षेत पोहोचवणार आहे.
“जर आपण स्विफ्ट दुर्बिणीला पृथ्वीच्या वातावरणात पडू दिले, तर आपण अंतराळ संशोधनाची एक मोठी क्षमता गमावून बसू. नवीन दुर्बीण बनवण्यासाठी आमच्याकडे सध्या बजेट उपलब्ध नाही.
— निकी फॉक्स, सायन्स मिशन प्रमुख, नासा“अमेरिकेचे हे पहिलेच रोबोटिक अंतराळ यान आहे जे अशा प्रकारची कामगिरी करणार आहे. नासाच्या अनेक जुन्या वेधशाळांना या तंत्रज्ञानाचा फायदा होऊ शकतो.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| मोहीम | स्विफ्ट बूस्ट रेस्क्यू मिशन | कार्यरत |
| बचाव यान | लिंक रोबोटिक सॅटेलाईट | सज्ज |
| रॉकेट | पेगासस एक्सएल | अंतिम उड्डाण |
| उद्दिष्ट | दुर्बिणीचे आयुष्य ५ वर्षे वाढवणे | नियोजित |
पार्श्वभूमी
अंतराळ कचरा आणि उपग्रहांच्या सुरक्षेचा इतिहास
कमी उंचीवर फिरणाऱ्या उपग्रहांना पृथ्वीच्या वातावरणातील वायूंच्या घर्षणाचा सामना करावा लागतो. सौर क्रिया वाढल्या की हे घर्षण अधिक तीव्र होते आणि उपग्रह खाली खेचले जातात. स्विफ्ट दुर्बिणीमध्ये स्वतःची कक्षा वाढवण्यासाठी आवश्यक इंजिन किंवा इंधन यंत्रणा नाही. यापूर्वी २०२२ मध्ये केवळ चीनने आपल्या एका उपग्रहाला सुरक्षित कक्षेत यशस्वीपणे ढकलले होते. अमेरिकेने यापूर्वी ‘हबल’ दुर्बिणीची दुरुस्ती अंतराळवीरांद्वारे केली होती. मात्र, रोबोटिक हातांचा वापर करून पहिल्यांदाच अमेरिकेकडून हा प्रयोग केला जात आहे. ही मोहीम यशस्वी झाल्यास भविष्यात हबल दुर्बिणीला देखील २०२८ पर्यंत अशाच प्रकारे नवीन जीवनदान देण्याची योजना आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन नासाने अंतराळ वाहतूक नियंत्रण आणि जागतिक अंतराळ संस्थांना सतर्क केले आहे. प्रक्षेपणाच्या वेळी अंतराळातील इतर उपग्रहांची सुरक्षा सुनिश्चित केली जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर कमर्शियल स्पेस सॅटेलाईट सर्व्हिसिंग क्षेत्राला मोठी गती मिळणार आहे. खाजगी अंतराळ कंपन्यांसाठी हा अब्जावधी डॉलर्सचा नवीन व्यवसाय ठरू शकतो.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम होत नसला तरी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाविषयीची उत्सुकता वाढली आहे. अंतराळातील कचरा कमी करण्यासाठी आणि कोट्यवधी रुपयांच्या सार्वजनिक निधीची बचत करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरेल.
वैज्ञानिक आणि संशोधक
वैज्ञानिक आणि संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून विश्वाच्या निर्मितीचे गूढ उकलण्यासाठी स्विफ्टचे कार्यरत राहणे गरजेचे आहे. या मोहिमेच्या यशामुळे संशोधकांना पुढील अनेक वर्षे गॅमा-रे स्फोटांचा डेटा मिळत राहील.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
‘नासा’ची स्विफ्ट बूस्ट मोहीम ही केवळ एका दुर्बिणीला वाचवण्याचा प्रयत्न नाही, तर ती अंतराळ शास्त्रातील एका नव्या युगाची सुरुवात आहे. आजवर अंतराळात जुने झालेले उपग्रह कचरा म्हणून सोडून दिले जात होते किंवा ते पृथ्वीवर पडून नष्ट होत होते. खाजगी कंपनीच्या मदतीने रोबोटिक यानाद्वारे उपग्रहाची कक्षा सुधारण्याचा हा प्रयोग अंतराळातील कचरा व्यवस्थापनासाठी मार्गदर्शक ठरेल. संवेदनशील आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या अशा या मोहिमेमध्ये अनेक धोके आहेत. ही दुर्बीण पकडताना थोडे जरी नियंत्रण सुटले तर मोठे नुकसान होऊ शकते. तरीही, मर्यादित बजेट आणि कमी वेळात नासाने घेतलेला हा निर्णय कौतुकास्पद असून भविष्यातील अंतराळ मोहिमांची दिशा बदलणारा ठरेल.