जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातून प्रिमियम दर्जाची चेरी आणि प्लम फळांची पहिली आंतरराष्ट्रीय खेप संयुक्त अरब अमिराती अर्थात यूएई देशात यशस्वीपणे निर्यात करण्यात आली आहे. देशांतर्गत बाजारपेठेच्या पलीकडे जाऊन थेट आखाती देशांमध्ये काश्मीरच्या दर्जेदार फळांना मोठी मागणी निर्माण झाली आहे.
एक मेट्रिक टन
यूएई देशात निर्यात केलेल्या फळांची एकूण पहिली खेप
साठ टक्के
चेरी उत्पादक शेतकऱ्यांना मिळालेला अतिरिक्त नफा
एकशे वीस टक्के
प्लम उत्पादक शेतकऱ्यांना मिळालेला वाढीव परतावा
दोन जिल्हे
फळ संकलनासाठी निवडलेले काश्मीरमधील मुख्य जिल्हे
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
जम्मू आणि काश्मीरमधील प्रिमियम दर्जाच्या अरेको चेरी आणि सेंट्रोज प्लम फळांची पहिली व्यावसायिक खेप संयुक्त अरब अमिरातीला निर्यात करण्यात आली आहे. एक मेट्रिक टन वजनाची ही खेप अबू धाबी आणि दुबई येथील आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पाठवण्यात आली असून यामुळे काश्मिरी फळांच्या जागतिक निर्यातीचा नवा मार्ग मोकळा झाला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय आणि कृषी आणि प्रक्रियाकृत अन्न उत्पादन निर्यात विकास प्राधिकरण (एपेडा) हे मुख्य व्यवस्थापन पाहत आहेत. एपेडाचे अध्यक्ष अभिषेक देव यांनी या संपूर्ण निर्यात मोहिमेचे व्हर्च्युअल माध्यमाद्वारे उद्घाटन केले असून शोपियान आणि पुलवामा जिल्ह्यातील शेतकरी यामध्ये मुख्य घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाल्यामुळे काश्मिरी फळ उत्पादक शेतकऱ्यांना स्थानिक बाजारपेठेच्या तुलनेत खूप मोठा आर्थिक नफा मिळाला आहे. निर्यातीशी जोडल्या गेलेल्या पुरवठा साखळीतील शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात तात्काळ कमालीची वाढ झाली असून जागतिक पातळीवर भारतीय फळांचे ब्रँडिंग सुरू झाले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने या संपूर्ण प्रक्रियेत गुणवत्ता नियंत्रण आणि जागतिक खरेदीदार संपर्क मोहिमेला अधिकृत मंजुरी दिली आहे. जम्मू-काश्मीरचे फलोत्पादन विभाग आणि केंद्रीय वाणिज्य मंत्रालय निर्यात पुरवठा साखळी अधिक बळकट करण्यासाठी विशेष पायाभूत सुविधा निर्माण करण्याचे धोरण राबवत आहे.
प्रिमियम फळांचे वाण आणि संकलन क्षेत्र
काश्मीर खोऱ्यातील दोन प्रमुख जिल्ह्यांची निवड या विशेष आंतरराष्ट्रीय निर्यात मोहिमेसाठी करण्यात आली असून तिथल्या विशिष्ट फळांना जागतिक बाजारात स्थान मिळाले आहे.
- शोपियान आणि पुलवामा जिल्ह्यातील स्थानिक बागायतदारांकडून उच्च दर्जाची फळे थेट संकलित करण्यात आली आहेत.
- युरोपियन गोड चेरी प्रकारातील अरेको चेरी आणि सेंट्रोज प्लम या वाणांची निवड गुणवत्तेच्या आधारावर केली गेली.
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ उपलब्धता आणि मूल्यवर्धन
केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री पीयूष गोयल यांनी या घडामोडीचे स्वागत केले असून काश्मीरच्या फलोत्पादन क्षेत्रासाठी हा एक ऐतिहासिक टप्पा असल्याचे म्हटले आहे. जागतिक बाजारपेठेत उच्च दर्जाच्या भारतीय फळांना असलेली वाढती मागणी या निर्यातीतून स्पष्ट झाली आहे. एपेडा संस्था आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बाजारपेठ जोडणी, गुणवत्ता हमी सहाय्य आणि खरेदीदार पोहोच कार्यक्रम यांसारख्या उपाययोजनांच्या माध्यमातून सातत्याने कृषी निर्यातीला प्रोत्साहन देत आहे. या यशस्वी प्रयोगामुळे भविष्यात काश्मीरमधून सफरचंद, जर्दाळू आणि नाशपाती यांसारख्या इतर समशितोष्ण कटिबंधीय फळांच्या मोठ्या प्रमाणावर निर्यातीसाठी भक्कम पाया तयार झाला आहे.
“जम्मू आणि काश्मीर हे प्रिमियम फलोत्पादन उत्पादनांचे एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र म्हणून उदयास आले आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील थेट प्रवेशामुळे शेतकऱ्यांना चांगल्या किमती मिळून त्यांचे उत्पन्न वाढवण्यास मोठी मदत होणार आहे.
— अभिषेक देव, अध्यक्ष, एपेडा“आंतरराष्ट्रीय निर्यात साखळीशी जोडले गेल्यामुळे काश्मीरमधील स्थानिक शेतकऱ्यांना नेहमीच्या बाजारपेठेपेक्षा खूप जास्त परतावा मिळाला आहे. यामुळे भविष्यात निर्याताभिमुख दर्जेदार फळ उत्पादनाकडे शेतकऱ्यांचा कल नक्कीच वाढेल.
— वरिष्ठ कृषी तज्ज्ञ, फलोत्पादन संशोधन संस्था- निर्यातक्षम उत्पादन पद्धतींचा व्यापक वापर करण्यासाठी शेतकऱ्यांना तांत्रिक मार्गदर्शन दिले जात आहे.
- आखाती देशांमधील मोठ्या व्यावसायिक मॉल आणि सुपरमार्केटमध्ये ही फळे थेट विक्रीसाठी सादर केली आहेत.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| निर्यात साखळी प्रारंभ | प्रिमियम चेरी आणि प्लम खेप | पूर्ण |
| मुख्य निर्यात ठिकाण | दुबई आणि अबू धाबी बाजारपेठ | नोंदवले |
| सहकारी संस्था | एपेडा आणि फलोत्पादन विभाग | कार्यरत |
| भविष्यातील उद्दिष्ट | निर्यातक्षम क्षेत्राचा विस्तार करणे | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
काश्मीरच्या फळ निर्यातीचा इतिहास आणि पुढील पावले काय असणार?
जम्मू आणि काश्मीरमध्ये देशातील सर्वाधिक व्यावसायिक चेरीचे उत्पादन घेतले जाते. यापूर्वी भारतामधून प्रामुख्याने पारंपारिक वाणांची किरकोळ स्वरूपात स्थानिक पातळीवर विक्री केली जात असे. आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार पॅकेजिंग आणि शीतगृहांची पुरेशी व्यवस्था नसल्याने काश्मिरी फळांना जागतिक स्तरावर मोठे यश मिळत नव्हते. केंद्र सरकारने एपेडाच्या माध्यमातून नोंदणीकृत निर्यातदारांना तांत्रिक साहाय्य उपलब्ध करून दिल्यानंतर हे चित्र बदलण्यास सुरुवात झाली. पुढील पाऊल म्हणून केंद्र सरकार काश्मीर खोऱ्यात विशेष शेतकरी उत्पादक संघटना (एफपीओ) बळकट करणार आहे. थेट विमान वाहतुकीच्या माध्यमातून फळांची वाहतूक सुलभ करून वाहतुकीचा वेळ कमी करण्याचे नियोजन प्रशासकीय पातळीवर सुरू आहे. पुढील हंगामात निर्यातीचे प्रमाण दहा मेट्रिक टनांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सीमाशुल्क विभाग आणि विमानतळ प्राधिकरणाने नाशवंत फळांच्या जलद मंजुरीसाठी विशेष हरित मार्गिका (ग्रीन चॅनेल) उपलब्ध करून दिली आहे. फळांची तपासणी आणि प्रमाणीकरण प्रक्रिया वेगवान करण्यासाठी विशेष पथके तैनात केली आहेत. कृषी मालाच्या वाहतुकीत कोणतीही अडचण येऊ नये म्हणून वाहतूक नियंत्रण कक्षाला विशेष सूचना दिल्या आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर अत्यंत उत्साहाचे आणि समाधानाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापार क्षेत्रातील एजंट आणि स्थानिक निर्यातदार कंपन्यांच्या व्यावसायिक उलाढालीला यामुळे मोठी गती मिळाली आहे. पॅकेजिंग उद्योग, कोल्ड स्टोरेज युनिट्स आणि लॉजिस्टिक क्षेत्रातील कंपन्यांना काश्मीर भागात मोठ्या प्रमाणावर नवीन व्यवसायाच्या संधी उपलब्ध होत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम आर्थिक सुबत्तेच्या स्वरूपात दिसून येणार आहे. काश्मीर खोऱ्यातील ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्थेला या जागतिक व्यापारामुळे मोठे पाठबळ मिळाले आहे. परकीय चलन देशात आल्यामुळे राष्ट्रीय स्तरावर आर्थिक स्थिती मजबूत होण्यास मदत होणार असून देशातील कृषी क्षेत्राची विश्वासार्हता जागतिक पातळीवर वाढली आहे.
शेतकरी
शेतकरी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांच्या पारंपरिक शेती व्यवसायाला आता जागतिक व्यापाराचे नवे परिमाण मिळाले आहे. चेरी बागायतदार आणि प्लम उत्पादक शेतकऱ्यांच्या कष्टाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर योग्य मूल्य मिळाल्याने त्यांची आर्थिक चिंता दूर झाली आहे. फळबागांमध्ये काम करणाऱ्या शेकडो स्थानिक मजुरांना दीर्घकालीन रोजगाराची शाश्वत हमी मिळाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
काश्मिरी फळांची जागतिक झेप आणि कृषी प्रगतीची नवी दिशा
जम्मू आणि काश्मीरमधून संयुक्त अरब अमिरातीला प्रिमियम चेरी आणि प्लम फळांची झालेली पहिली निर्यात ही भारतीय शेती क्षेत्रासाठी अत्यंत अभिमानास्पद बाब आहे. भौगोलिक आव्हाने आणि राजकीय परिस्थितीवर मात करत काश्मीरच्या शेतकऱ्यांनी जागतिक दर्जाचे उत्पादन तयार करून दाखवले आहे. स्थानिक बाजारपेठेतील व्यापाऱ्यांच्या मध्यस्थीमुळे होणारे आर्थिक नुकसान टाळण्यासाठी थेट आंतरराष्ट्रीय निर्यात हाच सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. एपेडा संस्थेने या प्रक्रियेत घेतलेली पुढाकाराची भूमिका अत्यंत कौतुकास्पद असून यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात साठ ते एकशे वीस टक्क्यांपर्यंत झालेली वाढ ही कृषी क्षेत्रातील एका नव्या क्रांतीची नांदी आहे. सरकारने आता केवळ यूएई पुरते मर्यादित न राहता युरोप आणि अमेरिकेच्या बाजारपेठा काश्मिरी उत्पादनांसाठी खुल्या करून देणे गरजेचे आहे. पायाभूत सुविधांचा विकास आणि दर्जेदार शीतगृहांची साखळी निर्माण केल्यास काश्मीरचे फलोत्पादन क्षेत्र देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा बनू शकते.