
रेल्वे मंत्रालयाने ‘इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन’ (IRCTC) च्या नवीन संकेतस्थळाचे अधिकृत अनावरण केले आहे. रेल्वे प्रवाशांना ऑनलाईन तिकीट आरक्षणाचा उत्तम अनुभव देण्यासाठी ही नवीन प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे.
१४.५ लाख
रोजचे सरासरी तिकीट आरक्षण
४
मुख्य तांत्रिक सुधारणा
२००२
मूळ संकेतस्थळ स्थापना वर्ष
२४
तास अखंड सेवा संचलन
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
आयआरसीटीसीच्या नव्या बीटा संकेतस्थळाचे अधिकृत प्रक्षेपण करण्यात आले आहे. प्रवाशांना सुलभपणे रेल्वे तिकीट आरक्षित करता यावे यासाठी या प्रणालीमध्ये आमूलाग्र बदल करण्यात आले आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांच्या मार्गदर्शनाखाली रेल्वे मंत्रालय, आयआरसीटीसी आणि मालवीय राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थेचे विद्यार्थी या प्रकल्पात एकत्र सहभागी आहेत.
तात्कालिक परिणाम
नवीन बीटा प्रणाली थेट कार्यान्वित करण्यात आली असून मुख्य संकेतस्थळाच्या पहिल्या पानावर याची लिंक उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. प्रवाशांनी नवीन प्रणालीचा वापर करून आपल्या प्रतिक्रिया नोंदवण्यास सुरुवात केली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
रेल्वे मंत्रालयाने या डिजिटल सुधारणेला मंजुरी दिली आहे. प्रवाशांकडून मिळणाऱ्या तांत्रिक प्रतिक्रियांनुसार या प्रणालीमध्ये अधिक सुधारणा करण्याचे धोरण प्रशासनाने निश्चित केले आहे.
डिजिटल तिकीट प्रणालीमधील नव्या सुधारणा
प्रवाशांना जलद आणि विनाअडथळा तिकीट आरक्षणाचा अनुभव मिळावा यासाठी जुन्या तांत्रिक रचनेत मोठे बदल करण्यात आले आहेत. प्रवाशांची माहिती सुरक्षित ठेवण्याला यामध्ये प्राधान्य दिले आहे.
- संकेतस्थळावरून नको असलेले कॅप्चा कोड, अचानक येणाऱ्या जाहिराती आणि फ्लॅशिंग ग्राफिक्स पूर्णपणे हटवण्यात आले आहेत.
- एकाच स्क्रीनवर सर्व प्रवाशांना सर्व श्रेणीतील उपलब्ध जागांची माहिती आता एकाच वेळी स्पष्टपणे पाहता येणार आहे.
जलद व्यवहार आणि प्रवासी माहितीचे जतन
आयआरसीटीसीच्या या नवीन आवृत्तीमध्ये तिकीट आरक्षणाची प्रक्रिया अतिशय वेगवान करण्यात आली आहे. पूर्वी तिकीट आरक्षित करताना प्रवाशांना अनेक तांत्रिक टप्प्यांतून जावे लागत होते. आता या टप्प्यांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी करण्यात आली आहे. यामुळे बँकेचे व्यवहार पूर्ण होऊन तिकीट तात्काळ आरक्षित होण्यास मदत मिळेल. याव्यतिरिक्त, नियमित प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या सोयीसाठी त्यांची माहिती या प्रणालीमध्ये सुरक्षितपणे जतन करून ठेवली जाईल. यामुळे पुन्हा तिकीट आरक्षित करताना प्रत्येक वेळी प्रवाशांची नावे, वय आणि इतर माहिती नव्याने भरण्याची गरज पडणार नाही. ही नवीन आवृत्ती सध्या चाचणी स्वरूपात असून प्रवासी आपल्या सूचना थेट संकेतस्थळावर नोंदवू शकतात. रेल्वेचे आरक्षण संचलन करणाऱ्या मुख्य संगणकीय यंत्रणेचे देखील आधुनिकीकरण केले जात आहे. काही आठवड्यांत ही पूर्णपणे विकसित यंत्रणा मुख्य संकेतस्थळाशी जोडली जाईल.
“रेल्वे प्रवाशांना जलद आणि पारदर्शक डिजिटल सेवा देणे हे आमचे ध्येय आहे. विद्यार्थ्यांच्या तांत्रिक सूचनांचा अभ्यास करून आम्ही ही नवीन प्रणाली अधिक सुलभ आणि सुरक्षित केली आहे.”
— अश्विनी वैष्णव, रेल्वे मंत्री, भारत सरकार| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रणालीचे स्वरूप | आयआरसीटीसी बीटा आवृत्ती | कार्यरत |
| दैनंदिन आरक्षण क्षमता | १४.५ लाख तिकिटे | नोंदवले |
| विकास भागीदार | एमएनआयटी जयपूर विद्यार्थी | पूर्ण |
| पुढील सुधारणा | नवीन पॅसेंजर रिझर्व्हेशन इंजिन | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
आयआरसीटीसीची आजवरची वाटचाल आणि पुढील पाऊल काय?
भारतीय रेल्वेने प्रवाशांना घरबसल्या तिकीट आरक्षणाची सोय उपलब्ध करून देण्यासाठी २००२ मध्ये सर्वप्रथम आयआरसीटीसी संकेतस्थळाची सुरुवात केली होती. सुरुवातीला अत्यंत मर्यादित स्वरूपात सुरू झालेल्या या सुविधेचा वापर आज कोट्यवधी नागरिक करत आहेत. सध्या हे संकेतस्थळ देशातील सर्वात व्यस्त सार्वजनिक डिजिटल सेवा केंद्रांपैकी एक आहे. मात्र, जुन्या तांत्रिक रचनेमुळे ऐन गर्दीच्या वेळी आणि सणासुदीच्या काळात संकेतस्थळ संथ होणे, तिकीट बुक करताना व्यवहार खंडित होणे अशा तक्रारी वारंवार येत होत्या. यावर कायमस्वरूपी उपाय शोधण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने संपूर्ण तांत्रिक यंत्रणेचे नूतनीकरण हाती घेतले आहे. पुढील टप्प्यात या नवीन बीटा प्रणालीची चाचणी यशस्वी झाल्यानंतर ही रचना अंतिम करून मुख्य संकेतस्थळावर कायमस्वरूपी लागू केली जाईल.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन रेल्वे माहिती प्रणाली केंद्राने (CRIS) संकेतस्थळाच्या सर्व्हरची क्षमता वाढवण्याचे काम सुरू केले आहे. दलालांकडून होणारे अवैध तिकीट बुकिंग रोखण्यासाठी आणि सायबर सुरक्षेचे कडक नियम लागू करण्यासाठी विशेष तांत्रिक पथके नियुक्त करण्यात आली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सकारात्मक वातावरण पाहायला मिळत आहे. ऑनलाईन तिकीट बुकिंग सुलभ झाल्यामुळे देशांतर्गत पर्यटन क्षेत्र, हॉटेल व्यवसाय आणि ट्रॅव्हल एजन्सी कंपन्यांच्या व्यवसायाला मोठी गती मिळण्याची चिन्हे असून प्रवासी वाहतूक क्षेत्रात सुधारणा दिसून येईल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम जलद तिकीट आरक्षणाच्या सुविधेच्या रूपात दिसून येईल. ऐन गर्दीच्या वेळी प्रवाशांना रांगेत उभे न राहता घरबसल्या अवघ्या काही सेकंदांत तात्काळ तिकीट बुक करणे शक्य होणार असून मानसिक आणि शारीरिक त्रास टळण्यास मदत होईल.
प्रवाशी व रेल्वे ग्राहक
प्रवाशी व रेल्वे ग्राहक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना तिकीट आरक्षणासाठी दलालांवर अवलंबून राहावे लागणार नाही. जुन्या संकेतस्थळावरील जाहिरातींच्या त्रासापासून मुक्तता मिळाल्यामुळे तांत्रिक ज्ञान कमी असलेल्या नागरिकांना देखील आता स्वतःचे तिकीट स्वतः आरक्षित करता येईल.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
भारतीय रेल्वे ही देशाची जीवनवाहिनी मानली जाते. अशा अवाढव्य प्रवासी वाहतूक व्यवस्थेचे संचलन करणाऱ्या आयआरसीटीसी संकेतस्थळात तब्बल दोन दशकांनंतर झालेले हे बदल अत्यंत स्वागतार्ह आहेत. बदलत्या काळासोबत सरकारी डिजिटल सेवांचे आधुनिकीकरण करणे काळाची गरज बनली होती. जयपूर येथील तंत्रज्ञान संस्थेच्या विद्यार्थ्यांना या प्रक्रियेत सहभागी करून घेणे ही एक उत्तम प्रशासकीय पायंडा आहे. तिकीट आरक्षणातील अनावश्यक अडथळे दूर झाल्यामुळे डिजिटल इंडिया मोहिमेला बळ मिळेल. केवळ चाचणी न घेता भविष्यात ऐन गर्दीच्या वेळी सर्व्हरवर येणाऱ्या ताणाचा सामना करण्यासाठी रेल्वेने तांत्रिक पायाभूत सुविधा अधिक मजबूत करणे हेच मुख्य आव्हान असेल.