वाशीम येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून रब्बी हंगामात शेतकरी पारंपरिक शेती सोडून ‘सुपरफूड’ चिया लागवडीकडे वळले आहेत. कमी पाण्यात सेंद्रिय पद्धतीने भरघोस उत्पन्न मिळत आहे.
८५० हेक्टर
पहिल्या वर्षातील लागवड क्षेत्र
१४,००० रुपये
प्रति क्विंटल करारबद्ध दर
१:४.८१
खर्च व उत्पन्न गुणोत्तर
२२ टक्के
दोन हंगामांतील लागवड वाढ
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
वाशीम जिल्ह्यात शेतकरी आत्महत्याग्रस्त क्षेत्रात पीक पद्धतीत अत्यंत क्रांतिकारी बदल घडत आहे. रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांनी ‘सुपरफूड’ चिया पिकाच्या लागवडीला सर्वाधिक प्राधान्य दिले आहे. अतिशय कमी पाण्यावर येणाऱ्या या पिकातून उत्पादकांना समृद्धीचा मार्ग सापडला आहे. सध्या जिल्ह्यात चिया पिकाचे क्षेत्र वेगाने विस्तारत असून शेतीला नवीन संजीवनी प्राप्त झाली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
तत्कालीन जिल्हाधिकारी बुवनेश्वरी एस. आणि जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी आरिफ शाह यांनी या अभियानाचे नेतृत्व केले. कृषी तंत्रज्ञान व्यवस्थापन यंत्रणा ‘आत्मा’च्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना तंत्रज्ञान व प्रशिक्षण पुरवण्यात आले. रिसोड तालुक्यातील शेतकरी संतोष पाटील यांच्यासारख्या प्रयोगशील घटकांनी हे पीक अत्यंत यशस्वी करून दाखवले आहे.
तात्कालिक परिणाम
पारंपरिक पिकांच्या तुलनेत चिया लागवडीमुळे पाणी वापरात विशेष बचत झाली आहे. या पिकाला रानडुकरांसारख्या वन्य प्राण्यांचा कसलाही त्रास होत नाही. पिकाचे नुकसान पूर्णपणे टळल्याने शेतकऱ्यांचा उत्पादनावरील खर्च कमी झाला आहे. कमी खर्चात जास्त परतावा मिळून परिसरातील शेती अर्थकारणाला नवी गती प्राप्त झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
कृषी विभागाने चिया पिकाची लागवड वाढवण्यासाठी जिल्ह्यात विशेष कार्यशाळांचे आयोजन केले. शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेती प्रोत्साहन, स्वच्छता व प्रतवारीसाठी अनुदानाचा पुरवठा प्रशासनाकडून झाला. पुण्याच्या नामांकित खरेदीदार कंपनीसोबत १४ हजार रुपये प्रति क्विंटल दराने थेट खरेदी करार घडवून आणत शासनाने बाजाराची पक्की हमी दिली आहे.
वाशीम जिल्ह्यात चिया पिकाचे यशस्वी अभियान
वाशीम जिल्हा प्रशासनाच्या पुढाकाराने विदर्भातील शेती क्षेत्रात एक नवा प्रयोग राबवला गेला. रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांना पारंपरिक पिकांऐवजी चिया लागवडीसाठी प्रेरित करण्यात आले. १ रुपया खर्चावर ४.८१ रुपये उत्पन्नाचे गणित मांडून आत्मा यंत्रणेने शेतकरी प्रशिक्षण वर्ग घेतले. सुरुवातीला ८५० हेक्टरवर झालेली ही लागवड पुढील दोन हंगामांत तब्बल २२ टक्क्यांनी वाढली. गहू पिकाच्या तुलनेत अत्यंत कमी पाणी लागत असल्याने सिंचनाचा ताण कमी झाला. जंगली जनावरे या पिकाचे नुकसान करत नसल्याने पिकाचे संरक्षण सहज शक्य झाले. या आधुनिक शेती पद्धतीने दुष्काळी पट्ट्यात शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात शाश्वत वाढ नोंदवली आहे. उत्पादन, प्रक्रिया व विक्रीची साखळी तयार झाल्याने स्थानिक स्तरावर रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. सेंद्रिय पद्धतीने घेतलेल्या पिकाला बाजारात विशेष पसंती मिळत आहे. या नव्या प्रयोगाने विदर्भातील शेतकरी आत्मसन्मानाने उभारी घेत आहेत.
- १ रुपयाच्या गुंतवणुकीवर ४.८१ रुपये परतावा देणारे नियोजन यशस्वी सिद्ध झाले.
- गहू पिकापेक्षा कमी पाणी व जंगली जनावरांपासून सुरक्षितता हे प्रमुख फायदे सिद्ध झाले.
आरोग्यदायी गुणधर्म आणि हमीभावाची बाजारपेठ
चिया हे पीक मूलतः मेक्सिको व ग्वाटेमाला देशांतील असून भारतात २०१४ च्या सुमारास म्हैसूरच्या सीएफटीआरआय संस्थेने आणले. या बियांमध्ये प्रथिने, ओमेगा-३ फॅटी ॲसिड्स आणि भरपूर तंतूमय पदार्थ असतात. पचनक्रिया सुधारणे, वजन नियंत्रित ठेवणे व हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यात हे सुपरफूड अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. आरोग्याबाबत जागरूकता वाढल्याने जागतिक बाजारात याची मागणी सातत्याने वाढताना दिसत आहे. वाशीम जिल्ह्यात या पिकाची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी आत्मा अंतर्गत विशेष अनुदान देण्यात आले. प्रक्रिया उद्योग उभारून शेतकरी-खरेदीदार संमेलन भरवण्यात आले. पुण्यातील एका प्रसिद्ध कंपनीसोबत १४ हजार रुपये प्रति क्विंटल दराने थेट खरेदी करार केला. बाजारपेठेची पक्की हमी मिळाल्याने शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थैर्य लाभत असून जोखीम पूर्णपणे टळली आहे.
“चिया पिकाला गहू पिकाच्या तुलनेत अतिशय कमी पाणी लागते. या पिकाला वन्य प्राण्यांचा कसलाही त्रास होत नाही. गेल्या दोन रब्बी हंगामांत वाशीम जिल्ह्यात चियाच्या लागवडीत तब्बल २२ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. हे पीक शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचा अत्यंत सुरक्षित स्त्रोत सिद्ध झाले आहे.”
— आरिफ शाह, जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी, वाशीम“सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादित केलेल्या चिया बियांना बाजारात चांगला दर मिळत आहे. कमी खर्चात जास्त उत्पन्न मिळाल्याने आमची आर्थिक स्थिती सुधारली आहे. थेट खरेदीची सुविधा उपलब्ध असल्याने आमची विक्रीबाबतची चिंता संपुष्टात आली आहे. या शेतीने दुष्काळात आम्हाला दिलासा दिला आहे.”
— संतोष पाटील, चिया उत्पादक शेतकरी, रिसोड- १४ हजार रुपये प्रति क्विंटल दराने थेट खरेदी करार निश्चित करण्यात आला.
- ओमेगा-३ व प्रथिनांनी समृद्ध सुपरफूडमुळे जागतिक बाजारात उच्च मागणी.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| चिया लागवड अभियान | वाशीम जिल्हा कृषी विभाग पुढाकार | कार्यरत |
| प्रशिक्षण व अनुदान | आत्मा यंत्रणेकडून मार्गदर्शन | पूर्ण |
| बाजारपेठ करार | पुण्यातील कंपनीसोबत १४ हजार दर | नोंदवले |
| उत्पादन वाढ | २२ टक्के क्षेत्राचा विस्तार | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
मेक्सिको ते विदर्भ: चिया पिकाचा रंजक प्रवास आणि पुढील दिशा काय?
चिया हे पीक मूळचे मध्य अमेरिकेतील मेक्सिको व ग्वाटेमाला देशांमधील आहे. तेथील प्राचीन ॲझटेक आणि माया संस्कृतीत या धान्याचा दैनंदिन आहारात भरपूर प्रमाणात वापर केला जात असे. भारतामध्ये हे पीक सर्वप्रथम म्हैसूर येथील ‘सेंट्रल फूड टेक्नॉलॉजी रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ येथे संशोधन हेतूने आणले गेले. २०१४-१५ च्या सुमारास म्हैसूर व बंगळुरू भागात याचे यशस्वी प्रयोग पार पडले. त्यानंतर तामिळनाडू, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रात या पिकाचा प्रसार झाला. शेतकरी आत्महत्याग्रस्त विदर्भातील वाशीम जिल्ह्यात या पिकाने विशेष ओळख निर्माण केली आहे. येत्या काळात संपूर्ण जिल्ह्यात सेंद्रिय चिया लागवडीचा विस्तार करण्याचे नियोजन आहे. प्रक्रिया उद्योगांना अधिक बळ देऊन थेट निर्यातीचे मार्ग मोकळे करण्याचे पुढील पाऊल प्रशासनाकडून उचलले जात आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन कृषी विभागाने शेतकरी सक्षमीकरणासाठी विशेष धोरण राबवले आहे. वाशीम जिल्ह्यात दुष्काळी स्थितीवर मात करण्यासाठी प्रशासनाने आधुनिक तंत्रज्ञान व प्रशिक्षण पुरवले. आत्मा यंत्रणेद्वारे शेतकऱ्यांना संघटित करून थेट खरेदीदारांशी जोडण्यात आले. या प्रशासकीय उपक्रमामुळे शेतकरी आत्महत्या रोखण्यास मदत होऊन ग्रामीण भागात कायदा-सुव्यवस्था आणि सामाजिक सुरक्षितता अधिक बळकट झाली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर सेंद्रिय चिया बियांना अभूतपूर्व मागणी निर्माण झाली आहे. पुण्यातील नामांकित कंपन्यांनी १४ हजार रुपये प्रति क्विंटल दराने खरेदी करार केले आहेत. स्थानिक पातळीवर ग्रेडिंग, स्वच्छता व पॅकेजिंग प्रक्रिया उद्योगांना गती मिळाली आहे. कृषी व्यापार क्षेत्रात खाजगी-सरकारी भागीदारीचा एक आदर्श वस्तुपाठ निर्माण होऊन उद्योग क्षेत्रात नवीन गुंतवणुकीचे मार्ग उघडले आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम सकारात्मक आरोग्याच्या रूपात दिसून येत आहे. पोषक तत्वांनी समृद्ध असणाऱ्या चिया बियांच्या वापराने पचनक्रिया सुधारते व वजन नियंत्रित राहते. मधुमेह आणि हृदयविकार प्रतिबंधासाठी या सुपरफूडचा वापर वाढला आहे. बाजारात सेंद्रिय व गुणवत्तापूर्ण चिया बिया सहजरीत्या उपलब्ध झाल्याने नागरिकांच्या आरोग्यदायी जीवनशैलीला प्रोत्साहन मिळून पोषक आहाराची सवय विकसित होत आहे.
शेतकरी वर्ग
शेतकरी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून अल्प खर्चात जास्त नफा कमावण्याचा मार्ग मिळाला आहे. १ रुपयाच्या खर्चावर ४.८१ रुपये उत्पन्नाची शाश्वती मिळाल्याने पारंपरिक शेतीवरील अवलंबित्व कमी झाले आहे. वन्य प्राण्यांच्या त्रासापासून मुक्ती मिळाल्याने शेतीची जोखीम संपली आहे. या प्रयोगाने शेतकरी वर्गात आर्थिक आत्मविश्वास निर्माण होऊन आत्महत्याग्रस्त भागात नव्या आशेचा किरण पसरला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
विदर्भातील शेतकरी आत्महत्याग्रस्त भागात चिया लागवडीचा प्रयोग केवळ एका पिकापुरता मर्यादित नसून तो कृषी क्षेत्रातील दृष्टिकोन बदलाचा वस्तुपाठ आहे. हवामान बदल, लहरी पाऊस आणि वन्य प्राण्यांचा उपद्रव यांसारख्या आव्हानांवर मात करण्यासाठी पारंपरिक शेतीला आधुनिक पर्यायांची जोड देणे काळाची गरज बनली होती. वाशीम जिल्हा प्रशासनाने शेतकरी, तंत्रज्ञान आणि बाजारपेठ यांची योग्य साखळी जोडून शाश्वत विकासाचे मॉडेल उभे केले आहे. कमी पाण्यावर येणाऱ्या व उच्च परतावा देणाऱ्या पिकांना प्रोत्साहन दिल्यास शेती नक्कीच फायदेशीर व्यवसाय बनू शकते. हे मॉडेल राज्यातील इतर दुष्काळी भागातही प्रभावीपणे अमलात आणल्यास बळीराजा खऱ्या अर्थाने स्वयंपूर्ण व समृद्ध बनू शकतो.