सह्याद्री मराठी वाहिनी

Category: भटकंती

विविध तीर्थक्षेत्रे, प्रेक्षणीय स्थळे, गडकिल्ले आणि समुद्र किनाऱ्यांवर जायचंय? पर्यटनाची संपूर्ण माहिती ‘भटकंती’ या सदरात!

  • पाळोळे किनारा

    पाळोळे किनारा

    पाळोळे समुद्रकिनारा हा दक्षिण गोव्यातील एक गजबजलेला किनारा आहे. पांढऱ्या वाळूचा या किनाऱ्यावरुन चालणे आनंददायी आहे. हा किनारा विशेष्त: नाईटलाइफसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्यामध्ये ‘सायलेंट डिस्को’ समाविष्ट आहे. येथे अनेक पार्ट्यांचे आयोजन केले जाते. खजुरीची झाडे आणि रंगीबेरंगी लाकडी शॅकने नटलेला हा समुद्रकिनारा ‘कॅनाकोना’ बेटाच्या समोर आहे. हा तेथील निवासी माकडांसाठी ओळखला जातो.

    दक्षिणेस गालगीबागा समुद्रकिनाऱ्यावर कासवांची घरटी आढळतात. येथून जवळच असलेले खोतीगाव वन्यजीव अभयारण्य आपण पाहू शकता. येथे पक्षी, रानडुक्कर आढळतात. कॅनाकोना बेटावरील मर्कटलीला येथून पाहता येतात. हा समुद्रकिनारा बोटींनी गजबजलेला, दक्षिण गोव्यातील सर्वात लोकप्रिय समुद्रकिनारा आहे.पाळोळे हा राज्यातील सर्वात नयनरम्य समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. नारळाच्या घनदाट झाडांनी वेढलेला हा किनारा स्थानिक मच्छिमार आणि परदेशी पर्यटक दोघांचेही स्वागत करतो. येथील मच्छीमार किनाऱ्यालगत किंवा मुख्य गावातच राहतात. समुद्राची खोली हळूहळू वाढत जाते.

    समुद्रकिनाऱ्याच्या उत्तरेकडील टोक सर्वात उथळ असल्याने ते पोहणाऱ्यांसाठी सुरक्षित असून प्रवाह वेगवान नसतात. जवळचे विमानतळ दाबोळी हे 67 किमी अंतरावर आहे. काणकोण हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. पाळोळे किनाऱ्यावर जाण्यासाठी मडगाव येथील कदंब परिवहन महामंडळाच्या बस डेपोवरुन दर अर्ध्या तासाने बस सेवा आहेत. या किनाऱ्यावर योग वर्ग, डॉल्फिन-स्पॉटिंग ट्रिप, आयुर्वेदिक मसाज केले जाते. येथे देशी तसेच विदेशी पर्यटकांचीही मोठी गर्दी असते.

  • सालोटा किल्ला

    सालोटा किल्ला

    नाशिक जिल्ह्यात सह्याद्री पर्वतावरील ‘डोलबारी’ रांगेवर सालोटा हा गडकिल्ला आहे. गुजरात मधील डांगचा प्रदेश आणि महाराष्ट्रातील बागलाण विभाग यांच्या सीमेवर हा किल्ला आहे. सालोटा किल्ला हा उंच व सरळसोट आहे. सालोट्यावर प्रवेश करतानाचे तीन दरवाजे आजही मजबूत आहेत. पहिल्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर उजवीकडे पाण्याचे दोन टाक आहेत. पुढे आणखी एक प्रवेशद्वार लागते. या प्रवेशद्वारातून पुढे गेल्यावर गडमाथ्‌यावर पोहोचता येते. गडमाथ्यावर आता काही अवशेष नाहीत. सालोट्यावरुन साल्हेर किल्लाही पाहता येतो. गडावर जाण्यासाठी वाघांबे, माळदर, साल्हेरवाडी हे तीन मार्ग आहेत.

    माळदरमार्गे गडावर जाण्यासाठी असलेली ही वाट फारशी वापरात नाही. ही वाट माळदर गावातून जाते. ही वाट साल्हेर व सालोटा यांच्या दरम्यानच्या खिंडीमधून जाते. या वाटेने गडावर जायला साधारण तीन तास लागतात. साल्हेरवाडी हे गाव वाघंबे गावाच्या पुढे आहे. साल्हेरवाडीला दोन मार्गांनी जाता येते. साल्हेरवाडीहून गडावर जाणारी वाट अवघड आहे. या वाटेने सहा दरवाजे पार करून सुमारे तीन तासांनी गडावर पोहोचता येते. ही वाट मळलेली असल्याने बरोबर किल्ल्यावर पोहोचता येते. या किल्ल्यावर जेवणाची सोय नाही. किल्ल्यावर बारामाही पिण्याच्या पाण्याची टाकी आहे.

  • मयुरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य

    मयुरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य

    महाराष्ट्रातील मयुरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य केवळ पक्षी आणि वन्यजीव लोकसंख्येसाठीच नाही, तर नैसर्गिक पर्यावरणासाठीही लोकप्रिय आहे. चिंकारा, पट्टेदार हायना, भारतीय राखाडी लांडगा आणि कोल्हा, आदी प्राणी या अभयारण्यात पहायला मिळतात. पर्यटकांना त्यांची वाहने चालविण्यास तसेच अभयारण्याच्या आत फिरण्यास परवानगी आहे. येथे गेल्यास पर्यटकांना सुपे येथे अभयारण्याच्या बाहेरील परिसरात निवासाचे पर्याय उपलब्ध आहेत. पुण्यातील हडपसर परिसरातही मुक्काम करू शकता. सकाळी किंवा संध्याकाळी अभयारण्यात जाऊ शकता.

    ऑगस्टच्या उत्तरार्धापासून ते फेब्रुवारीपर्यंत येथे जाणे चांगले आहे. येथील उन्हाळा उष्ण आणि दमट असतो. पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस पडतो. हे अभयारण्य लहान वन्यजीव अभयारण्यांपैकी एक आहे. येथे गवताळ प्रदेश आहे. मयूरेश्वर अभयारण्यात खैर, बाभूळ प्रजातींच्या वनस्पती आढळतात. येथे कोरडी पानझडी झुडपी जंगले आहेत. वनस्पतीमध्ये एकूण 994 वृक्षांचा समावेश आहे. फुलांच्या 136 प्रजाती आहेत.हे अभयारण्य म्हणजे विविध पक्ष्यांचे निवासस्थानदेखील आहे. ‘युरोपियन रोलर’ आणि ‘मॉन्टेगु हॅरियर’ सारख्या स्थलांतरित प्रजाती हिवाळ्याच्या हंगामात दिसू शकतात.

    भारतीय रोलर, काळ्या पंखांचा पतंग, युरेशियन कॉलर कबुतरा, राख-मुकुट असलेली स्पॅरो लार्क, ब्लू-चीकड बी-इटर, ग्रे फ्रँकोलिन, पिवळ्या-वाटलड लॅपविंग, सामान्य बाजा-कोकीळ, शॉर्ट-टॉड स्नेक ईगल, बोनेली ईगल, रुफस-फ्रंटेड प्रिनिया, इंडियन बुश-लार्क, बे-बॅक्ड श्राइक, सदर्न ग्रे श्राइक हे पक्षी येथे आढळतात. हे अभयारण्य महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात आहे. पुण्यापासून ७४ किमी आणि दौंडपासून ३५ किमी अंतरावर आहे.

  • पुण्यातील श्री नीरा नरसिंगपूर

    पुण्यातील श्री नीरा नरसिंगपूर

    महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यामध्ये इंदापूर तालुक्यात श्री नीरा नरसिंगपूर हे एक गाव आहे. येथील श्री लक्ष्मी नृसिंह मंदिर प्रसिद्ध आहे. या मंदिरामागे भीमा आणि नीरा नद्यांचा संगम आहे. हे मंदिर पुणे-सोलापूर जिल्ह्याच्या सीमेवरील माढा, माळशिरस आणि पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर या तीन तालुक्यांच्या सीमेवर आहे. हे मंदिर विविध जातीतील अनेक मराठी कुटुंबांचे कुलदैवत आहे. असे म्हणतात की, ऋषी, तपस्वी व योगी यांच्या निवासाचे हे स्थान होते. येथे श्री नृसिंहाचे चिरस्थायी वास्तव्य याठिकाणीच होते.

    भक्त प्रल्हाद येथे नृसिंहांच्या वाळूच्या मूर्तीची पूजा करीत असे. हीच वाळूची नृसिंहाची मूर्ती याठिकाणी गाभाऱ्यात दिसते.दोन्ही नद्यांच्या पाण्यात हे भव्य मंदिर आहे. नृसिंह गाभाऱ्याच्या उजव्या बाजूस लक्ष्मी मंदिर आहे. येथे सभामंडप, विस्तीर्ण ओवऱ्या आणि भव्य प्रवेशद्वारे बांधण्यात आली आहेत. घाटाच्या पायऱ्यांवर मोठ्या दगडातून हत्तीची शिल्पे घडविली आहेत. येथील हत्ती व सिंह यांची जोडी लक्ष वेधून घेते. येथे मगरीची पाच शिल्पे आहेत. समर्थ रामदास, संत तुकाराम, संत नामदेव व इतर संतांच्या वास्तव्याने हे ठिकाण पावन झाले आहे.

  • हरमल समुद्रकिनारा

    हरमल समुद्रकिनारा

    हरमल समुद्रकिनारा हा उत्तर गोव्यातील सर्वात सुंदर समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. सुट्टीच्या दिवशी या किनाऱ्यांवर वर्दळ असते. समुद्रकिनाऱ्यावर एक वेगळे शांत वातावरण आहे. हा गोव्यातील एके काळी लोकप्रिय ‘हिप्पी’ किनारा होता. हरमल हा सफेदशुभ्र असा वाळूचा समुद्रकिनारा आहे. येथे खडकदेखील आहेत, हा गोव्यातील सर्वात सुंदर किनारा देखील आहे. योगाचे वर्ग घेण्यासाठी हरमल किनारा हे एक योग्य सुंदर ठिकाण आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर ‘ड्रम सर्कल’ देखील आहे. हरमलमध्ये पॅराग्लायडिंगसारख्या साहसी खेळांचा आनंद घेऊ शकता. समुद्रकिनाऱ्याच्या एका टोकाला गोड पाण्याचे सरोवर आहे जे पाहण्यासारखे आकर्षण आहे.

    हा समुद्रकिनारा फेब्रुवारीमधील हरमल उत्सव किंवा ‘फ्रीक फेस्टिव्हल’ यांसारख्या उत्सवांसाठी देखील ओळखला जातो. ‘हरमल वर्ल्ड म्युझिक फेस्टिव्हल’ चे व्यवस्थापन मुख्यत्वेकरुन रशियाचे लोक करतात. समुद्रकिनाऱ्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एक ‘स्ट्रीट मार्केट’ आहे. हरमल किनाऱ्यावरील जवळपास प्रत्येक ठिकाणी संध्याकाळी ‘फायर शो’ म्हणजे फटाक्यांची आतषबाजी केली जाते. तेथे लोक शेकोटीचा आनंद घेतात. येथे झुंबा संगीतदेखील आहे. हरमलचे सूर्यास्त ड्रम सर्कल गोव्यात खूप लोकप्रिय आहेत. पॅराग्लायडिंगसाठी हरमल किनारा हे गोव्यातील सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक आहे. सूर्यास्त पाहण्यासाठी हा किनारा सर्वोत्तम ठिकाण आहे. या किनाऱ्याला भेट देण्याचा सर्वोत्तम वेळ ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान असतो. यावेळी हवामान खूप छान असते.

    जानेवारी आणि फेब्रुवारी हे महिने खूप छान असतात. हरमल किनारा पणजीपासून सुमारे ३६ किमी अंतरावर आहे. पणजीपासून येथे जाण्यासाठी टॅक्सी आणि ऑटो-रिक्षा सहज उपलब्ध असतात. हरमलला जाण्यासाठी राज्याच्या कोणत्याही भागातून भाड्याने बाईकदेखील घेता येते. मुख्य समुद्रकिनाऱ्याच्या परिसरात जाण्यासाठी वाहन पार्किंगमध्ये ठेवून काही अंतर खाली उतरावे लागते.

  • बल्लाळ गड

    बल्लाळ गड

    महाराष्ट्र व गुजरातच्या सीमेवर बल्लाळगड हा एक डोंगरी किल्ला आहे. पालघर जिल्ह्यातील तलासरी तालुक्यात मुंबई – अहमदाबाद महामार्गानजीक हा किल्ला आहे. हा किल्ला पायथ्यापासून ५०० मीटर उंचीवर आहे. या भागात असणाऱ्या सेगवा, असावा, अशेरीगड या इतर किल्ल्यांच्या मानाने बल्लाळगडाची उंची पायथ्याच्या काजळी गावापासून कमी असल्याने अर्ध्या तासात किल्ला सहज पाहून होतो.

    काजळी गावात गोरखचिंचेचे अनेक अवाढव्य वृक्ष आहेत. पोर्तुगीजांनी भारतात आणलेली ही झाडे आहेत. काजळी हे बल्लाळगडाच्या पायथ्याचे गाव आहे. तेथे जाण्यासाठी मुंबई – अहमदाबाद महामार्गावरील तलासरी गाठावे लागते. त्यापुढे अंदाजे १९ किमीवर काजळी गाव आहे. मुंबईपासून हे अंतर साधारण १४९ किमी आहे. या किल्ल्यावर राहण्याची सोय नाही.बल्लाळगडाच्या माथ्याच्या अलीकडे एका झाडाखाली एक वीरगळ असून या वीरगळावर एक योद्धा घोड्यावर बसलेला दाखवलेला आहे. हा घोडा काठेवाडी पद्धतीचा आहे.

    वीरगळ पाहून बलाळगडाच्या माथ्याकडे चालत गेल्यास चार बुरुजांनी व तटबंदीने संरक्षित केलेला बल्लाळगडाचा माथा लागतो. त्यावरच्या ४ बुरुजांचे आणि तटबंदीचे अवशेष पहायला मिळतात. तटबंदी १५ फ़ूट उंच असून ५ फ़ूट रुंद आहे. प्रचंड मोठे दगड वापरून ती बनवलेली आहे. तटबंदीमध्ये शौचकूप बनवलेले पहायला मिळतात. तटबंदीच्या आत दोन मोठे हौद आहेत. त्यात दगड आणि पालापाचोळा पडल्याने ते भरून गेले आहेत. काजळी गावाच्या मागे बल्लाळगड आहे. गावातील शाळेसमोर एक गोरखचिंचेचे झाड आहे. त्याच्या डाव्या बाजूच्या मळलेल्या पायवाटेने १० मिनिटाचा चढ चढून माणूस गडावर पोहोचतो.

  • शनिवारवाडा

    शनिवारवाडा

    पुण्यातील पेशव्यांचा शनिवारवाडा आजही दिमाखात असून लोकप्रिय आहे. पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात ही वास्तू असून हे पेशव्यांच्या राजधानीचे ठिकाण होते. पहिले बाजीराव पेशवे यांनी १० जानेवारी, १७३० साली या वास्तुची पायाभरणी केली. सन् १७५८ मध्ये या वाड्यात सुमारे १०० लोक राहत होते. नोव्हेंबर १८१७ मध्ये शनिवारवाडा इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. या वाड्यात एक सातमजली व सात खणी इमारत होती. सन् १८२८ साली या वाड्याला भीषण आग लागून त्यात सर्व वास्तू जळून खाक झाल्या.सध्या वाड्यात मुख्य दरवाजा व बुरुजांच्या भिंती अस्तित्वात आहेत.

    दिल्ली दरवाजा, खिडकी दरवाजा, नारायण दरवाजा, इ. महत्त्वाचे दरवाजे आहेत. आरसे महाल, श्रीमंत पेशव्यांची बैठक, पाण्याचा हौद, सदाशिव भाऊंचे निवासस्थान, हजारी कारंजे, दिवाणखाना, पागा कार्यालय, रंगमहाल तसेच इमारतींच्या पायांचे अवशेष येथे पाहण्यास मिळतात. शनिवारवाड्याच्या मुख्य दरवाज्याबाहेर समोर बाजीराव पेशव्यांचा भव्य पुतळा आहे. शनिवारवाडा पाहण्यासाठी पर्यटकांची नेहमीच मोठी गर्दी असते.

  • पुण्यातील चतु:श्रृंगी मंदिर

    पुण्यातील चतु:श्रृंगी मंदिर

    पुण्यातील अनेक धार्मिक वास्तू प्राचीन असून प्रेक्षणीय आहेत. त्या पाहण्यासाठी येथे पर्यटकांची नेहमीच गर्दी असते. असेच एक टेकडीवर विसावलेले चतु:श्रृंगी देवीचे मंदिर आहे. पुणे शहरातील श्री चतु:श्रृंगी देवी ही पार्वतीचा अवतार असलेल्या श्री दुर्गादेवीचे रुप मानले जाते. हे मंदिर पुण्यातील सेनापती बापट मार्गावर आहे. चतु:श्रृंगी याचा अर्थ चार शिखरे असलेला डोंगर किंवा पर्वतावर विराजमान झालेली असा होतो. हे देवीचे मंदिर अशाच एका टेकडीवर असून वर जाण्यासाठी सुमारे १७० पायऱ्या आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात हे मंदिर बांधले गेले, असे मानले जाते. मंदिराची उंची अंदाजे 90 फूट आणि रुंदी अंदाजे 125 फूट आहे.

    या मंदिराबाबत एक पौराणिक कथा सांगितली जाते. त्यानुसार धुर्लबशेठ पितांबरदास महाजन नावाचे एक व्यापारी होते. ते वाणी येथील श्री सप्तश्रृंगी देवीचे निस्सीम भक्त होते. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेच्या दिवशी ते वणीला दर्शनासाठी जात असत. पुढे वृद्धापकाळामुळे त्यांना मंदिरात जाता येणे अशक्य होऊ लागले. आपल्या आवडत्या देवीचे दर्शन होत नसल्याने ते व्यथीत होते. ते नित्यनेमाने श्री दुर्गादेवीची प्रार्थना करीत. एके दिवशी, श्री दुर्गादेवीने त्यांना स्वप्नात येऊन सांगितले, की ती स्वतऱ् येऊन त्यांना दर्शन् देईल. पुण्याच्या उत्तर-पश्चिम बाजूस तिने एक जागा दाखवून तिथ आपण असल्याचे सांगितले. स्वप्नातून जागे आल्यावर या व्यापाऱ्याने त्याठिकाणी शोध घेण्यास सुरुवात केली. जमिनीत उत्खनन केले असता त्यांना तिथे श्री दुर्गादेवीची स्वयंभू मूर्ती मिळाली.

    त्याच टेकडीवर या व्यापाऱ्याने देवीचे मंदिर बांधले. तेच हे मेदिर, असे भाविक सांगतात. देवीच्या मुख्य गाभार्यात श्री दुर्गा देवीच्या .एक सोनेरी रंगाची आणि दुसरी चांदीची अशा दोन मूर्ती आहेत. येथे श्री गणेशाचे गर्भगृह देखील आहे. याशिवाय अष्टविनायकाच्याही लघु मूर्ती आहेत. मुख्य गाभाऱ्यातील देवीला चतु:श्रृंगी आणि श्री अंबरेश्वरी असेही म्हणतात. तिला श्री महाकाली, श्री महालक्ष्मी आणि श्री महासरस्वतीचे रूप मानले जाते.

    या मंदिरात नवरात्री तसेच देवीशी संबंधित सर्व सण भक्तिभावाने साजरे केले जातात. मंदिराच्या पायथ्याशी जत्रा भरवली जाते. विजयादशमीच्या दिवशी चांदीच्या मूर्तीची चांदीच्या रथावरुन मिरवणूक काढली जाते. दिवाळी, होळी आणि गणेश चतुर्थी हे मंदिरात साजरे होणारे इतर सण आहेत. वटपौर्णिमेच्या वेळी महिला मंदिराच्या आवारात असलेल्या वटवृक्षाची पूजा करतात. या मंदिराचा कारभार चतु:श्रृंगी मंदिर ट्रस्टद्वारे केला जातो. सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत हे मंदिर दर्शनासाठी खुले असते. पुणे शहरातून लोकल बस, तसेच रिक्षाने या मंदिरापर्यंत सहज जाता येते.

  • उनभाट सागरकिनारा

    उनभाट सागरकिनारा

    उनभाट सागरकिनारा हा कोकणातील एक लहानसा समुद्रकिनारा आहे. हा समुद्रकिनारा हिरवेगर्द डोंगर आणि स्वच्छ निळ्या पाण्याने वेढलेला आहे. येथे पर्यटकांची गर्दी किंवा गोंगाट नसतो. उनभाट किनारा हा पोहण्यासाठी, सूर्यस्नान करण्यासाठी आणि आराम करण्यासाठी उत्तम ठिकाण आहे. जवळच काही लहान रेस्टॉरंट्स आणि कॅफे देखील आहेत. जर आपण शांततापूर्ण आणि आरामदायी गेटवे शोधत असाल तर उनभाट हे एक उत्तम ठिकाण आहे. हा एक सुंदर समुद्रकिनारा आहे. उनभाट किनारा हा महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात आहे. हा किनारा मुंबईपासून 106 किलोमीटर आणि ठाण्यापासून 79 किलोमीटर अंतरावर आहे.

    उनभाट बीचवर जाण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कार ने आहे. समुद्रकिनाऱ्यावर थेट पोहोचण्यासाठी सार्वजनिक वाहतुकीचे कोणतेही पर्याय नाहीत. उनभाट किनाऱ्याजवळ काही छोटी रेस्टॉरंट आणि कॅफे आहेत. काही अतिथीगृहे आणि हॉटेल्स देखील आहेत, जिथे आपण राहू शकता. येथे भेट देण्याची सर्वोत्तम वेळ नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी आहे. यावेळी हवामान उबदार असते. गर्दी कमी असते. उनभाट बीच हा एक छोटा, निर्जन समुद्रकिनारा आहे, त्यामुळे समुद्रकिनाऱ्यावर कोणत्याही सुविधा नाहीत. आपले स्वतःचे अन्न आणि पेये सोबत न्यावीत.

  • तारापूरचा किल्ला

    तारापूरचा किल्ला

    महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील तारापूर तालुक्यात तारापूर हा एक नयनरम्य ऐतिहासिक किल्ला आहे. आता किल्ल्यावर अवशेष शिल्लक आहेत. परंतु येथून आजूबाजूचा परिसर फार मनमोहक दिसतो. या किल्यायाचे मुंबईपासूनचे अंतर सुमारे १०० किलोमीटर आहे. हा किल्ला सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी बांधला होता. पोर्तुगीजांच्या काळात हा किल्ला ‘सॅंटो एस्टेव्होचा किल्ला’ म्हणून परिचित होता.

    हा किल्ला पोर्तुगीज कारवायांसाठीचा या प्रदेशातील महत्त्वाचा तळ होता. याचा उपयोग व्यापारी मार्गांवर नियंत्रण ठेवून शत्रूंपासून संरक्षण करण्यासाठी केला जात असे. मराठ्यांनी या किल्ल्याचे नाव बदलून ‘तारापूरचा किल्ला’ असे ठेवले. तारापूर किल्ला हा आयताकृती किल्ला आहे. या किल्ल्यास चार बुरुज आहेत. हा किल्ला सुमारे १० मीटर उंच भिंतींनी वेढलेला आहे. किल्ल्यामध्ये अनेक विहिरी देखील आहेत. हा किल्ला एका टेकडीवर बांधलेला असून तेथून आजूबाजूचा परिसर दिसतो. तारापूर किल्ला आता मोडकळीस आला आहे.

    अठराव्या शतकात मराठ्यांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला. किल्ल्याजवळ अनेक हॉटेल्स आणि अतिथीगृहे आहेत. हा किल्ला सकाळी 6 वाजल्यापासून संध्याकाळी 6 पर्यंत खुला असतो. गडावर जाण्यासाठी कोणतेही प्रवेश शुल्क नसते. या किल्ल्याभोवती हिरवीगार झाडे आहेत. या निसर्गरम्य किल्ल्यावर पाणीपुरवठा करणाऱ्या अनेक विहिरी आहेत. सहलींसाठी हा किल्ला योग्य ठिकाण आहे. त्यामुळे येथे पर्यटक आवर्जुन येतात. या किल्ल्याजवळ अनेक रेस्टॉरंट्स आणि कॅफे देखील आहेत, जेथे पर्यटक सीफूड आणि इतर स्थानिक पदार्थांचा आनंद घेऊ शकतात. तारापूर किल्ल्यावर जाण्यासाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक वाणगाव आहे. हे किल्ल्यापासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. जवळचे बसस्थानकसुद्धा वाणगाव हेच आहे.

  • सुधागड अभयारण्य

    सुधागड अभयारण्य

    पुण्यापासून साधारण 135 कि.मी अंतरावर सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये सुधागड अभयारण्य वसलेले आहे. येथे असलेल्या सुधागड या गडावरुन हे नाव देण्यात आले आहे. गडाच्या सभोवतालचे 76.88 चौ.कि.मी. क्षेत्र सन 2014 मध्ये अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले. सुधागडच्या या परिसरात दाट वनश्री आहे. सुधागड परिसरात हजारो वर्षांपूर्वीची ठाणाळे लेणी आहेत. येथे अनेक तलाव आहेत. या अभयारण्यात अनेक औषधी वनस्पती आणि प्राणीसंपदा आहे. येथे भोराई देवीचे मंदिर आहे. पुराणात भृगु ऋषींनी येथे वास्तव्य केल्याचे अनेक उल्लेख आढळतात. याच ऋषींनी भोराई देवीची स्थापना केली, असे म्हणतात. भोराई देवीच्या मंदिराच्या मागील बाजूस अनेक समाध्या आहेत. एकूणच, हे अभयारण्य पर्यटकांना आवडेल असेच आहे.

    पर्वतकस्तूर, युवराज, स्वर्गीयनर्तक, चंडोल, सर्पगरूड,हळद्या, कुरटूक, निखार, शमा, नवरंग, टकाचोर, मोरघार हे पक्षी या वनात विहार करतांना दिसतात. महाराष्ट्र राज्याचे मानचिन्ह असलेल्या ‘ब्ल्यू मॉरमॉन’ फुलपाखराबरोबर अनेक प्रकारची रंगीबेरंगी फुलपाखरे येथे आहेत. वैभव, कारवी, करवंद, धायटी, रामेठा, मुरूडशेंग, फापट, कुडा, दिंडा सारखी झुडूपे आढळतात. उक्षी, पिळुकी, मालकांगोणी, खाज कोयली, वाटोळी, ओंबळ, पहाडवेल, घोटवेल, कडुकारंदा, आंबगुळी, तोरण, कुसर, बेडकीचा पाला, कर्टुली अशा वेली येथे मुबलक प्रमाणात आहेत. साग, खैर, काटेसावर, बीजा, कुंभा, आष्टा, अंजनी, जांभूळ, पिसा, वारस, आसाना, ऐन, बेहडा, पारजांभूळ, नाना असे मोठे वृक्ष येथे पहायला मिळतात. हे वन निम्न सदाहरित, सदाहरित आणि आर्द्र पानझडीचे वन या प्रकारातील आहे.

    येथे बिबट्या, भेकर, उदमांजर, रानमांजर, खवल्या मांजर, मुंगूस, साळींदर, वानर, शेकरू हे वन्यजीव पहायला मिळतात. अजगर, नाग, धामण, चापडा, हरणटोळ, कवड्या दिवड, व घोरपड हे सरपटणारे प्राणीही येथे आहेत. सुधागड अभयारण्य मुंबई-पुण्यापासून जवळ आहे. येथे वृक्ष,प्राणी व पक्षी पाहता येतातच; शिवाय ऐतिहासिक किल्लाही पाहता येतो. या किल्याक्वर बरीच ऐतिहासिक स्थळे पाहण्यासारखी आहेत. गडावर असलेल्या टकमक टोकावरुन समोर धनगड, कोरीगड तेलबैला दिसतो. येथील पंच सचिवांचा वाडा व भोराई देवी मंदिरात 50 ते 60 लोकांची निवास व्यवस्था आहे.

  • पंढरपुरजवळील विष्णूपद मंदिर

    पंढरपुरजवळील विष्णूपद मंदिर

    पंढरपूरपासून जवळच असलेल्या गोपाळपूरजवळ चंद्रभागेच्या पात्रात एक पुरातन मंदिर आहे. या मंदिरास ‘विष्णूपद’ म्हणून ओळखले जाते. युगानुयुगे कर कटेवर ठेऊन विटेवर उभा असलेला विठूराया दरवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यात चंद्रभागेतील या विष्णूपद मंदिरात विश्रांतीसाठी वास्तव्यास असतो. यावेळी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. गोपाळपूर जवळील नदीपात्रात ‘पुष्पावती’ आणि ‘चंद्रभागा’ नदीच्या संगमावर हे पुरातन मंदिर आहे. ७ फूट उंचीच्या जोत्यावर १२ फूट उंचीचे तसेच १६ दगडी खांबांवरचे २४ कमानींवर हे दगडी मंदिर उभारलेले आहे. यापैकी दोन खांबांवर विष्णू व श्रीकृष्ण प्रतिमाही कोरल्या आहेत.

    येथे पंढरपूरातील एक नेते बबनराव बडवे यांचे समाधीस्थळ आहे. जवळच येथे नारदमुनींचे मंदिरही आहे. मुर्तीप्रमाणे इथे मुर्ती नसून भगवंताच्या चिखलात रूतलेल्या पदचिन्हांची पुजा करण्यात येते. भगवान श्रीकृष्णाची याठिकाणी समचरण आणि देहुडा चरण दोन्ही पदचिन्हे आहेत. तेथे लोण्याची वाटी, मुरली ठेवल्याच्या खुणा तसेच गाईंच्या खुराच्याही खुणा या पदचिन्हांच्या शेजारी आहेत. येथे कोनी दगडी कठडा असून पाणी वाहून जाण्यासाठी मोरीही आहे. एवढेच नाही तर सोबतच्या गोपाळांचीही पाऊले येथे उमटलेली दिसतात. याबाबत एक आख्यायिका सांगितली जाते. जेव्हा देवी रूक्मिणी देवावर रूसून दिंडीर वनात आली, तेव्हा देवीच्या शोधात विठ्ठल ज्याठिकाणी पंढरपुरात प्रथम आले. ते ठिकाण म्हणजे चंद्रभागेच्या पात्रातील मोठा खडक ‘विष्णूपद’ आहे. याठिकाणी एका मोठ्या शिळेवर देवाच्या पाऊलखुणा, काठी ठेवल्याची खूण आणि काल्याच्या वाडग्याची खूणसुद्धा आहे. याठिकाणी विठूरायाने आपले सवंगडी आणि गाईसह क्रीडा केल्या.

    विठ्ठल हे विष्णूचे अवतार असल्याने इथे उमटलेल्या पावलांमुळे या खडकावरील ठिकाणास ‘विष्णूपद’ असे नाव मिळाले. मार्गशीर्ष महिन्यात देव याठिकाणी रहायला येतात, असे मानले जाते. त्यामुळे मार्गशीर्ष महिन्यात याठिकाणी भाविकांची दर्शनास गर्दी होते. अनेक भाविक नौकानयनाचा आनंद घेत विष्णूपदावर पोहोचतात. अनेक भाविक येथे दर्शन घेऊन नंतर वनभोजनाचा आनंद लुटतात. मार्गशीर्ष अमावस्येला देव परत पंढरपुरातील मंदिरात परततात. त्यादिवशी संध्याकाळी स्थानिक शेतकरी ज्वारीची ताटे वगैरे लावून रथ सुशोभित करतात. विष्णूपदावर अभिषेक केला जातो. त्यानंतर वाजतगाजत रथ पंढरपुरात जातो. संपूर्ण मार्गशीर्ष महिना पंढरीचा विठूराया या मंदिरात असतो.

  • आश्वे समुद्रकिनारा

    आश्वे समुद्रकिनारा

    आश्वे समुद्रकिनारा हा उत्तर गोव्यातील एक उत्तम पर्यटनस्थळ आहे. राजधानी पणजीच्या उत्तरेला असलेला हा समुद्रकिनारा नारळाच्या झाडांनी वेढलेला आहे. उत्तर गोव्यातील आश्वे समुद्रकिनारा ‘शापोरा’ नदीच्या उत्तरेकडील किनाऱ्यापासून तेरेखोल नदीजवळील केरी समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत पसरलेला आहे. हा समुद्रकिनारा राजधानी पणजीपासून सुमारे 30 किमी अंतरावर आहे. उत्तर गोव्यातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक असलेल्या कळंगुटपासून सुमारे 19 किमी अंतरावर हा किनारा आहे.

    गोव्यातील पर्यटन हंगाम ऑक्टोबर ते मार्च हा असतो. डिसेंबर ते फेब्रुवारी या कालावधीत येथे पर्यटकांची गर्दी असते. पोहण्याबरोबरच इतर जलक्रीडांसाठी हे ठिकाण आल्हाददायक आहे. जास्तीत जास्त पर्यटक या समुद्रकिनाऱ्यांवर येतात. मार्च ते जून या उन्हाळ्याच्या महिन्यात येथील हवामान अत्यंत उष्ण असते. तरीही समुद्रकिनारे गजबजलेले असतात. आश्वे समुद्रकिनारा हा गर्दीपासून दूर आहे. या किनाऱ्याच्या सभोवताली निसर्गरम्यता आहे.

    येथे आरामदायी आयुर्वेदिक मसाजसाठी जवळच्या रिसॉर्ट्समध्ये स्पा घेऊन आपण आराम करू शकता. या भागातील आयुर्वेदिक मसाज अतिशय उच्च दर्जाचे म्हणून ओळखले जातात. आश्वेच्या किनाऱ्यावर अनेक समुद्र किनाऱ्यावरील शॅक आणि रिसॉर्ट्स आहेत. येथे मध्यान्ह भोजन दिले जाते. परिसरात राहण्यासाठी ते योग्य आहेत. शॅक सामान्यत: नारळाचे तळवे आणि बांबूपासून बनविलेले असतात. ते गोव्याच्या स्वादिष्ट पदार्थांसाठी ओळखले जातात. आश्वे समुद्रकिनारा सौंदर्यासाठी आणि एकांतासाठी ओळखला जातो. कलंगुट आणि बागासारख्या इतर समुद्रकिनाऱ्यांप्रमाणे येथे जलक्रीडांचा आनंद घेता येत नाही.

  • हरगड किल्ला

    हरगड किल्ला

    नाशिक जिल्ह्यातील मुल्हेर गावात गेल्यावर हरगड दिसतो. मुल्हेर गावातून तीन किल्ले दिसतात. समोर मुल्हेर, डावीकडे मोरागड आणि उजवीकडे हरगड किल्ला दिसतो. हरगडाचा माथा प्रशस्त आहे. गडावर प्रवेश करताना लागणाऱ्या सगळ्या दरवाजांची आता पडझड झालेली आहे. दरवाजा असल्याच्या खुणा तेवढ्या तेथे अस्विाावा त आहेत. शेवटच्या दरवाजाने गडावर प्रवेश केल्यावर समोर महादेवाचे मंदिर आहे. मंदिरासमोर चार दगडी तोफगोळे पडलेले आहेत. या किल्ल्यावर बारामही पिण्याच्या पाण्याचा तलाव आहे.

    मंदिरासमोरुन डावीकडच्या वाटेने थोडे पुढे गेल्यावर पाण्याचे एक टाके लागते. तेथे घरांचे व वाड्याचे अवशेष दिसतात. पाण्याच्या टाकीखालून जाणाऱ्या वाटेने खाली उतरल्यावर एक तळे दिसते. या तळ्याच्या मागील बाजूला एक गुप्त दरवाजा आहे. उजवीकडच्या वाटेने गेल्यावर एक १४ फ़ूट लांबीची तोफ़ पडलेली दिसते. या गडावरुन मुल्हेर गडाची माची, मोरागड, न्हावीगड, मांगीतुंगी आणि साल्हेर असा सगळा परिसर दिसतो. हा गडमाथा फ़िरण्यास २ तास पुरेसे आहेत.

    हरगड किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा असून त्या मुल्हेरवाडी गावातूनच जातात. मुल्हेरवाडीमध्ये पोहोचण्यासाठी नाशिकमार्गे ९५ किमी वरील सटाणा गाव गाठावे लागते. सटाण्याहून २५ किमी.वर असलेल्या ताहाराबादला जावे लागते. ताहाराबाद गावातून मुल्हेरवाडीला जाण्यासाठी एसटी किंवा जीप मिळतात. गावात गेल्यावर गड चढण्यासाठी असणाऱ्या वाटा समजतात. गावातून हरगडावर जाण्यास ३ तास लागतात. या किल्ल्यावर राहण्याची सोय नाही.

  • साताऱ्यातील ठोसेघर धबधबा

    साताऱ्यातील ठोसेघर धबधबा

    पावसाच्या रिमझिम सरी बरसू लागल्यावर डोंगरांच्या उंच कपारीतून जमिनीच्या दिशेने झेपावणारे सफेदशुभ्र धबधबे दिसतात. अर्थातच, धबधब्यांचे आकर्षण प्रत्येकाला असते. धबधब्यांखाली मनमुराद आंघोळ करण्याचा आनंद पर्यटक घेत असतात. महाराष्ट्रात असे अनेक धबधबे आहेत, जे माणसांची गर्दी खेचून आणतात. पावसाळी पर्यटन हंगामात या धबधब्यांवर गर्दी होते. कास पठारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या सातारा जिल्ह्यात ठोसेघर धबधबा आहे, जो पर्यटकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवितो.

    पावसात फिरण्यासाठी सातारा हे एक उत्तम ठिकाण आहे. ठोसेघर धबधबा बघायला गेल्यास त्याच वेळी या जिल्ह्यातील अजिंक्यतारा किल्ला, कास पठार, भांबवली धबधबा अशी अन्य मनमोहक ठिकाणे पहायला मिळतात. पावसाळ्यात येथील निसर्गसौंदर्याचा आनंद लुटताना माणूस अक्षरश: बेभान होतो. येथील रंगीबेरंगी रानफुले मन मोहित करतात. याठिकाणी दोन धबधबे आहेत. एक ११० मीटर उंचीवरून कोसळणारा आणि दुसरा साधारण ३५० मीटर उंचावरून कोसळणारा धबधबा आहे. हा धबधबा भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचा उंच धबधबा आहे. हा धबधबा बघण्यासाठी येथे निरीक्षण मनोरा बांधलेला आहे. तेथून धबधब्याची वेगवेगळी रुपे पहायला मिळतात.

    ठोसेघर धबधबा साताऱ्यापासून 26 किलोमीटर अंतरावर आहे. दरवर्षी जुलै ते सप्टेंबर महिन्यांत हा धबधबा कोसळत असतो. या धबधब्याचे पाणी अतिशय स्वच्छ असते. या धबधब्याकडील निसर्गसंपदा मस्त अनुभूती देते. हा धबधबा पाहण्यासाठी जाताना सुरुवातीला प्रवेशद्वार लागते. आत गेल्यावर निसर्ग माहिती केंद्र मिळते. या केंद्रावर सातारा जिल्ह्यातील महत्त्वाच्या नैसर्गिक ठिकाणांची माहिती प्रोजेक्टरद्वारे लोकांपर्यंत पोहोचवली जाते. धबधब्याच्या मागे गुहा असून तीसुद्धा मनाला आनंद देणारी आहे. हा धबधबा महाबळेश्वरपासून ७७ किलोमीटर, पुण्यापासून १४० व मुंबईपासून २९० किलोमीटर अंतरावर आहे. ठोसेघर धबधब्याला पर्यटक आवर्जुन भेट देतात. हा धबधबा पाहण्यासाठी प्रतिव्यक्ती शुल्क आकारले जाते.

  • कोल्हापुरचा कणेरी मठ

    कोल्हापुरचा कणेरी मठ

    देवीच्या साडे तीन शक्तीपीठांपैकी एक असलेल्या श्री महालक्ष्मीचे वास्तव्य असलेले करवीरनगरी अर्थात कोल्हापूर हे महाराष्ट्रातील एक देखणे पर्यटनस्थळ आहे. हे शहर पंचगंगा नदीच्या काठावर असून भोवताली सह्याद्री पर्वतरांगा पसरलेल्या आहेत. जवळपास सर्वच क्षेत्रात कोल्हापूर जिल्ह्याचा नावलौकिंक आहे. या कोल्हापूर शहरापासून १२ किलोमीटर अंतरावर ‘कणेरी’ हे जगप्रसिद्ध गाव आहे. आध्यात्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिकद्ष्ट्या या स्थळाचे मोठे महत्त्व आहे. या गावात काडसिद्ध संप्रदायाचे मूळ स्थान असलेला कणेरी मठ आहे. ‘जगद्गुरू काडसिद्धेश्वरांचा मठ’ अशी याची ओळख आहे. या मठात जाणे म्हणजे केवळ दर्शन घेऊन येणे, एवढ्यापर्यंतच स्तिमीत नसते. तर येथे जाणारा पर्यटक, मग त्याला कोणत्याही क्षेत्रातील अभिरुची असो, तो मागे फिरताना तृप्तता घेऊनच येतो. या मठाला प्राचीन परंपरा आहे. हे अत्यंत पुरातन, धार्मिक व आध्यात्मिक पीठ आहे. कणेरी गावातील घनदाट अरण्यात एक शिवपिंडी तसेच सिद्धेश्वरांचे देवालय आहे. या मंदिराभोवती आणखी काही छोटी देवालये आहेत.

    जगद्गुरू काडसिद्धेश्वर मठ म्हणजे हेमांडपंथी शिल्पकलेचा नमुना असलेले भव्य शिवमंदिर आहे. हे मंदिरही फारच सुंदर आहे. मोठ्या दगडात हे मंदिर बांधले आहे. हा संस्थान मठ सुमारे तीनशे एकरात पसरलेला आहे. येथे एक जलमंदिरही आहे. येथे पंचकर्म चिकित्सालय असून जुन्या व असाध्य अशा आजारांवर इलाज करण्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली पंचकर्म पद्धतीने उपचार केले जातात.क्राँक्रीटचे दोन महाकाय हत्ती, महाकाय नंदी व पिंडीच्या आकाराच्या छोट्या मंदिरावर 25 फूट उंचीची शंकराची मूर्ती फारच लक्षवेधक आहे. या मठात भक्तनिवास आहे. पर्यटकांसाठी येथे सिद्धगिरी उद्यान स्थापन करण्यात आले आहे. तेथे सिद्धगिरी संग्रहालय, ग्रामीण जीवन संग्रहालय, शिव शंकराचे प्राचीन मंदिर, त्याचबरोबर भारताच्या प्राचीन जीवनशैलीची ओळख करून देणारे शिल्पग्राम पाहता येते. भारतीय ग्रामीण जीवनातील बलुतेदारी आता संपुष्टात आली; परंतु एक काळ असा होता बलुतेदारी हा जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. ती बलुतेदारी येथे पाहता येते. मुलांना त्याचे दर्शन घडवून आणता येते. येथे प्रशस्त अशी वाहनतळ व्यवस्था आहे. या मठात देशी गोवंशाचे पालन केले जाते. यामध्ये विविध जातींच्या गाई आहेत. या मठात गेल्यावर प्राण्यांची उत्कृष्ट शिल्पेही पहायला मिळतात. अगदी मुंग्यांपासून हत्तीपर्यंतची शिल्पे अक्षरश: जिवंत वाटतात.

    विहिरीवर पाणी आणण्यास जाणाऱ्या, जात्यावर दळण दळणाऱ्या महिला अशी अनेक देखणी शिल्पे पाहून जुना काळ आठवतो. लहान मुलांच्या विरंगुळ्यासाठीही येथे अनेक आकर्षणे पहायला मिळतात. येथे पंढरीची वारीसुद्धा पाहता येते. मुर्तींमध्ये इतका जिवंतपणा आहे, की मूर्तीतील खरेखोटेपणा हात लावल्याशिवाय कळत नाही. कणेरी मठात प्रत्यक्ष काम करणारे कारागीरही दिसतात. ग्रामीण भागातील घरांचे विविध नमुने येथे पहावयास मिळतात. वतनदाराचा वाडा, पाटलाचा वाडा यांच्या हुबेहूब प्रतिमा येथे आहेत. दोन्ही बाजूंना हिरवीगार शेते आणि त्यात काम करणाऱ्या माणसांचे पुतळे येथे आहेत. शेतीप्रक्रियेतील प्रत्येक कृती येथे सजीवरुपात साकारली आहे.

    सिद्धगिरी वस्तू संग्रहालय सुमारे दहा एकरावर आहे. आशिया खंडातील पहिल्या दहा वस्तू संग्रहालयामध्ये याचा समावेश होतो. या वस्तुसंग्रहालयाच्या सुरुवातीला बारा राशींची बारा शिल्पे आहेत. त्यानंतर भारताची प्राचीन ऋषि परंपरा पुतळ्यांच्या स्वरूपात पहावयास मिळते. प्राचीन भारतातील ऋषीमुनींचे सिमेंट काँक्रेटमध्ये तयार केलेले कोरीव पुतळे येथे पहायला मिळतात. याशिवाय पारंपरिक खेळांचेही येथे दर्शन् घडविले जाते. खरोखरच, नेत्रसुख प्रदान करणाऱ्या या कोल्हापुरातील कणेरी मठाला आवर्जून भेट द्यायलाच हवी.

  • चिंचणी सागरकिनारा

    चिंचणी सागरकिनारा

    महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यामध्ये गजबजलेल्या जीवनापासून शांतता प्रदान करणारा नयनरम्य असा चिंचणी सागरकिनारा आहे. तारापूर तालुक्यातील हा समुद्रकिनारा सोनेरी वाळू आणि स्वच्छ निळ्याशार पाण्यासाठी ओळखला जातो. हा समुद्रकिनारा हिरवाईने वेढलेला आहे. येथे आभाळास भिडू पाहणारी नारळाची झाडे आहेत. चिंचणी किनारा हे एक लोकप्रिय ठिकाण आहे.हा किनारा मुंबईपासून सुमारे 100 किलोमीटर अंतरावर आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळ अनेक देखणी मंदिरे आणि मासेमारीवर उपजिवीका असणारी गावे आहेत. येथून तारापूर किल्ला 10 किलोमीटर अंतरावर आहे. बोर्डी समुद्रकिनारा १५ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर डहाणू पक्षी अभयारण्य 20 किलोमीटर अंतरावर आहे.

    या किनाऱ्यावर जायचे झाल्यास सर्वात जवळचे रेल्वेस्थानक आणि बसस्थानक वाणगाव आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळ अनेक हॉटेल्स आणि गेस्टहाऊस आहेत. हा किनारा सकाळी 6 वाजल्यापासून संध्याकाळी 6 पर्यंत खुला असतो. समुद्रकिनाऱ्यावर प्रवेश करण्यासाठी प्रवेश शुल्क आहे. या किनाऱ्यावर पोहणे, सूर्यस्नान व जलक्रीडांचा आनंद घेऊ शकता. हा किनारा पक्षी निरीक्षणासाठी देखील एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. येथे ‘फ्लेमिंगो’, ‘पेलिकन’ आणि ‘आयबिसेस’सह पक्ष्यांच्या अनेक प्रजाती दिसतात. या किनाऱ्यास नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात भेट द्यावी. यावेळी हवामान आल्हाददायक असते. येथे अनेक लहानमोठी दुकाने आहेत.

  • कलावंतीण दुर्ग किल्ला

    कलावंतीण दुर्ग किल्ला

    महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील प्रबळगड किल्ल्याजवळ ‘कलावंतीण’ हा डोंगरमाथ्यावर बांधलेला टेहळणी गड आहे. समुद्रसपाटीपासून ६८६ मीटर उंचीवर हा गड असून वर चढण्यासाठी १६००० पायऱ्या आहेत. गडाच्या पायथ्याशी चढण असून पुढे पठारासारखा मोकळा भाग असून त्याला ‘प्रबळमाची’ असे म्हणतात. या माचीवर काही आदिवासी आणि ठाकर बांधवांची वस्ती आहे. येथे मुक्काम करायचा झाल्यास ही माचीची योग्य आहे. माची सोडून पुढच्या मार्गावर निघाले की वाटेत दगडात कोरलेली हनुमंत आणि गणपतीची मूर्ती आहे.

    हा किल्ला पंधराव्या शतकातील आहे. राणी कलावंती हिने १५ व्या शतकात तो बांधला, असे म्हणतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे ‘मुरंजन’ हे नाव बदलून कलावंतीण दुर्ग असे केले. स्वातंत्र्यलढ्यात उमाजी नाईक यांनी या गडाचा वापर गुप्तपणे लपण्यासाठी केला होता. आजही या गडावर काही सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. होळीच्या दिवशी प्रबळमाची गावातील आदिवासी लोक कलावंतीण किल्ल्याच्या शिखरावर नृत्य करतात. त्यावेळची पनवेल आणि कल्याण या प्राचीन बंदरांवर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला बांधण्यात आला. या किल्ल्यात लेणी आहेत. ती बुद्धाच्या काळातील असावीत, असे म्हणतात. यादव आणि शिलाहारांनी या किल्ल्यास लष्करी छावणीचे स्वरुप दिले होते. बहामनी साम्राज्याच्या काळात हे बांधकाम केले असे मानले जाते.

  • जांभूळ बेट

    जांभूळ बेट

    कोणतीही नदी तसेच समुद्रातील बेटे मुळातच नितांतसुंदर असतात. दूरवरुन निळ्याशार पाण्यात पाहताना ही बेटे जणू काही छानपैकी विहार करीत असलेली भासतात. देशभरातील अशी काही बेटे आहेत, जी पाहण्यासाठी पर्यटक आवर्जून जातात. असेच महाराष्ट्रातील एका जिल्ह्यात फार सुंदर बेट आहे. हे बेट ‘जांभूळ बेट’ या नावाने सुप्रसिद्ध आहे. अर्थातच, जांभळाच्या खूप जास्त झाडांमुळेच हे नाव पडले आहे. हे बेट परभणी जिल्ह्यात असून गोदावरी नदीपात्रात मध्यभागी असलेले एक निसर्गरम्य ठिकाण आहे. साहजिकच बेटाच्या चारही बाजूंनी पाणी असते. पर्यटकांना या बेटावर जाण्यासाठी होडीने जावे लागते. हे बेट परभणी जिल्ह्यात आहे.

    या बेटावर जांभळाची खूप जुनी झाडे मोठ्या प्रमाणात आहेत. या बेटावर मध्यभागी मारुतीचे एक पुरातन मंदिर आहे. येथील निसर्गरम्यता मनमोहक आहे. त्यामुळे पर्यटकांची नेहमीच गर्दी असते. या बेटांवर जांभळाच्या झाडांसह मोरांचे थवे आणि इतर अनेक पक्ष्यांची वर्दळ असते. या बेटावर जाण्यासाठी परभणीतील पालम येथून वाहने उपलब्ध आहेत. विशेष म्हणजे या बेटावरची झाडे कोणाही मनुष्याने लावलेली नाहीत. ही झाडे पशु-पक्ष्यांच्या माध्यमातून रुजलेली, निसर्गाच्या पाण्यावर फोफावलेली आहेत. या बियांचा प्रसार पशूपक्ष्यांनी केला आहे. या बेटावरील वातावरण आल्हादायक व उत्साहवर्धक आहे. या बेटावरील सफरीदरम्यान सकारात्मक ऊर्जा मिळते. हे बेट म्हणजे जैवविविधतेचा उत्तम नमुना आहे.

  • संत जनाबाईंची समाधी

    संत जनाबाईंची समाधी

    महाराष्ट्रातील परभणी जिल्ह्यात श्री विठ्ठलाची परमभक्त संत जनाबाईंचे समाधीस्थान आहे. अनेक भाविकांची पावले यादिशेने वळतात. महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी असलेल्या गोदावरीच्या काठावर हे सुंदर समाधी मंदिर आहे. परभणी जिल्ह्यात गंगाखेड हा एक तालुका आहे. गोदावरीच्या तीरावर शांतपणे विसावलेला हा तालुका म्हणजे संत जनाबाईचे जन्मस्थान आहे. गंगाखेड येथे संत जनाबाईंचे मंदिर असून आणखीही काही छोटी-मोठी देवालये आहेत. या गावाला प्राचीनतेचा इतिहास आहे. अनेक जुन्या घरांचे, राजवाड्यांचे अवशेष येथे आढळतात. येथील जुनी घरे दगडांनी बांधलेली वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. आता अलीकडे नवनवीन बांधकामे येथे होत आहेत.

    गंगाखेड शहरातील ग्यानु मामा यांची अवीट गोडीची कलम मिठाई फार प्रसिद्ध आहे. येथील लोक कोणत्याही कार्यक्रमासाठी दुसऱ्या कुठल्याही मिठाईपेक्षा ही मिठाई आवडीने खरेदी करतात. या तालुक्यात संत जनाबाई महाविद्यालय आहे. येथेच मन्मथ स्वामी यांचेही मोठे मंदिर आहे. परळीपासून ३५ कि.मी. अंतरावर असलेला हा तालुका ‘दक्षिण काशी’ म्हणूनही सुप्रसिद्ध आहे.

    गंगाखेडला सोमवार गेल्यास आपल्याला सोमवार बाजार पहायला मिळेल, जो प्रसिद्ध आहे. या बाजारात वेगवेगळ्या प्रकारची दुकाने मांडली जातात. संपूर्ण तालुक्यातील लोक यादिवशी गंगाखेड येथे जमा होतात. संत जनाबाईंच्या मदतीसाठी, तिचे दळणकांडण करण्यासाठी धावून जाणाऱ्या पांडुरंगाचे भक्त गंगाखेडला दर्शनासाठी आवर्जून जातात.

  • दांडी समुद्रकिनारा

    दांडी समुद्रकिनारा

    महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील पालघर या शहरापासून सुमारे 14 किलोमीटर अंतरावर दांडी सागरकिनारा आहे. पालघर येथून दांडी किनाऱ्यावर जाण्यासाठी स्थानिक कॅब किंवा ऑटो-रिक्षा भाड्याने घेऊ शकता, दांडी किनारा फार सुंदर आहे. येथील सोनेरी वाळू आणि अप्रतिम हिरवाई लक्षवेधी आहे. दांडी किनारपट्टीवर लांबपर्यंत चालण्याचा अनुभव घेता येतो.

    येथून सूर्यास्त पाहणे फार आनंददायी असते. सूर्य मावळतानाच्या आकाशातील केशरी, गुलाबी रंगांच्या छटा मनमोहक असतात. येथे उत्तम छायाचित्रे टिपता येतात. हा किनारा तुलनेने निर्जन आणि कमी गर्दीचा आहे. येथे एकांत आणि शांतता अनुभवता येते. शहराच्या व्यस्त जीवनातून आराम करण्यासाठी हे एक उत्त्म स्थळ आहे. दांडी किनाऱ्याचा परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे, हा समुद्रकिनारा खजुरीची झाडे आणि इतर वनस्पतींनी नटलेला आहे.

    येथे सीगल्स, किंगफिशर, सँडपायपर आणि इतर अनेक पक्षी स्वच्छंदी विहार करताना आढळतात. याशिवाय जेट स्कीइंग, पॅरासेलिंग, बोट राइड आणि डॉल्फिन स्पॉटिंग ट्रिप यांसारख्या जलक्रीडांचा आनंद घेऊ शकता. येथे जाणारे पर्यटक मनोर किल्ला, शिरगाव किल्ला आणि केळवा किल्ला यासारखी ऐतिहासिक स्थळे पाहू शकतात. या प्रदेशात गरम पाण्याचे झरे, प्राचीन गुहा आणि सुंदर मंदिरे आहेत, पालघर शहरामध्ये पर्यटक स्थानिक स्वादिष्ट पदार्थांसह अन्य पदार्थांचाही आस्वाद घेऊ शकता. आस्वाद घेऊ शकता. पालघरचे सर्वात जवळचे विमानतळ मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे, जे तेथून सुमारे १०० किलोमीटर अंतरावर आहे.

  • दौलताबाद किल्ला

    दौलताबाद किल्ला

    महाराष्ट्रातील औरंगाबाद जिल्ह्यातील दौलताबाद किल्ला हे एक आश्चर्यच मानले जाते. ह्याला औरंगाबादमध्ये ‘औरंगाबाद किल्ला’ असेही म्हटले जाते. या किल्ल्याचे पहिले नाव दौलताबाद नसून ‘देवगिरी’ असे होते. महंमद बिन तुघलक या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरी किल्ल्यावर स्थलांतरित केली. त्यावेळी त्याने देवगिरीचे नाव बदलून ‘दौलताबाद’ असे केले. हा किल्ला संभाजीनगरच्या मुख्य शहरापासून १५ किलोमीटर अंतरावर आहे. ह्याला एक प्राचीन तटबंदी आहे. या किल्ल्यावरून संपूर्ण शहराचे विलोभनीय दृश्य दिसते. प्रचंड मजबूत तटबंदी, भुयारी मार्ग, खंड असलेले कडे आहेत. देवगिरीचा अर्थ ‘देवांचा डोंगर’ असा होतो. या किल्ल्यावर जाण्यासाठी पर्यटकांना ७५० पायऱ्या चढून जावे लागते. काही इतिहासकार म्हणतात की, वेरूळ येथील विश्वविख्यात कैलास लेण्यांचे निर्माते राष्ट्रकूट राजे होते. दिल्लीत स्थापन झालेल्या मुसलमानी दक्षिणेकडील भागात केलेली पहिलीच मोहीम ही देवगिरी किल्ल्यावरील होती.

    दौलताबाद किल्ला हा उंच टेकड्यांवर बांधलेला सुरक्षित आणि शक्तिशाली किल्ला आहे. या किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजाला महाकोट दरवाजा असे म्हणतात. सध्या पर्यटक या दरवाजाने किल्ल्यात प्रवेश करतात. या किल्यावर हिंदू आणि मुस्लिम धर्माशी संबंधित स्मारके पहायला मिळतात. या किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर मोठा बुरुज दिसतो. या किल्ल्याच्या एका भागात भारतमाता मंदिर, तसेच पाण्याचा मोठा तलाव पहायला मिळतो. येथील निसर्गरम्यता, देवगिरी किल्ल्याची वास्तू आणि तेथील कोरीवकाम मन मोहीत करतात. अभेद्य भुईकोटामुळे देवगिरी किल्ला दुर्गम आहे. सर्वात बाहेरील तटबंदीला अंबरकोट म्हणतात. या अंबरकोटाला सात प्रचंड दरवाजे आहेत. अंबरकोटाचा विस्तार फार मोठा आहे. अंबरकोटाच्या आत महाकोट आणि महाकोटाच्या आतमध्ये कालाकोट आहे. महाकोटाच्या दरवाजाला असलेल्या लाकडी महाद्वारामधून आत प्रवेश केल्यावर बंदिस्त चौकात पहारेकऱ्यांसाठी देवडे आहेत.

    या चौकामध्ये गाड्या, गाड्यांवरील तोफा व पंचधातूंच्या अनेक तोफा पहायला मिळतात. या किल्ल्यावर अनेक पाण्याच्या टाक्या आणि जलाशय आहेत. दरवाजे सरळ रेषेत नसल्यामुळे हत्तीला पळता येत नसे. किल्ल्याचा भुईकोट भाग संपून बालेकिल्ल्यात जाताना खोल खंदक आहे. या खंदकात पाणी असून त्यात मगरी असत. त्यामुळे खाली पडलेला शत्रू जिवंत राहू शकत नसे. खंदक ओलांडल्यानंतर अंधारी मार्ग आढळतो. या मार्गास लोक ‘आंधारी’ म्हणतात. किल्ल्याच्या पश्चिम दिशेस डोंगरात कोरलेले रासाई मातेचे मंदिर असून तेथून किल्ला फार सुंदर दिसतो.

  • सहस्त्रकुंड धबधबा

    सहस्त्रकुंड धबधबा

    महाराष्ट्राचा भुगोल अभ्‌यासताना सहस्रकुंड धबधबा वाचनात येतोच. नांदेड जिल्ह्यातील धबधब्यांपैकी पर्यटकांची गर्दी खेचून आणणारा हा एक धबधबा आहे. पैनगंगा नदीवर हा धबधबा आहे. या धबधब्यांना भेट द्यायची झाल्यास पर्यटक माहूर येथील रेणुकादेवी मंदिर, दत्त शिखर, अनुसया मातेचे मंदिर पाहू शकतात. पैनगंगा नदीचा उगम बुलढाणा जिल्ह्यात झाला असून ती यवतमाळ जिल्ह्यातून वाहत पुढे वर्धा नदीला मिळते. उमरखेड तालुक्यात नांदेडपासून अंदाजे १०० कि.मी. अंतरावर हा धबधबा आहे.

    पैनगंगेचा प्रवाह एका मोठ्या खडकामुळे विभागला असल्याने पाणी खाली कोसळताना दोन धारांद्वारे पडते. हा धबधबा अंदाजे ३०-४० फूट उंचीवरून कोसळताना ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यात अक्षरश: रौद्र रूप धारण करतो. त्यावेळेस पावसाचे दिवस असल्याने नदीमधील पाणीपातळीसुद्धा वाढलेली असते. धबधब्याची एक धारा मराठवाड्याच्या बाजूकडून कोसळते . हा धबधबा अगदी १५-२० फुटावरून पाहता येतो. नदीच्या विदर्भाच्या बाजूकडून मात्र ४ -५ अप्रतिम धबधबे पहायला मिळतात. या धबधब्याजवळ छोटेसे उद्यान आहे. मात्र आवशक सोयीसुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे नयनरम्य असूनही येथे पर्यटकांची संख्या तुलनेने कमी असते. या छोट्याशा बागेत विविध रंगांची फुलपाखरे पहायला मिळतात. धबधब्याजवळ पंचमुखी महादेवाचे मंदिर आहे. धबधबा पाहण्यासाठी नांदेडहून खासगी वाहनाने व एसटी महामंडळाच्या बसेसने जाता येते.

  • माणकेश्वर मंदिर

    माणकेश्वर मंदिर

    महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी देखणी व अप्रतिम शिवमंदिरे आहेत. काही शिवमंदिरे तर प्राचीन असून ती उत्तम कलाकृतीचे दर्शन घडवितात. धाराशिवमध्ये असेच एक माणकेश्वर हे एक सुंदर शिवमंदिर आहे. शिव दर्शनाबरोबरच मुद्दामहून हे मंदिर पाहण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी असते. या जिल्ह्यातील भूम तालुक्यात हे मंदिर असून मंदिराचे कोरीवकाम उत्कृष्ट आहे. मंदिराच्या वास्तुकलेमधील विविध कलाकृती लक्षवेधी आहेत. हे मंदिर विश्वकर्मा नदीच्या एका सुंदरशा वळणावर शांतपणे उभे आहे. या मंदिरात महादेवाची मोठी पिंड आहे. सोमवारी तसेच महाशिवरात्रीला येथे भाविकांची गर्दी असते. मंदिरासमोर नंदीमंडप असून त्यात असलेला मोठ्या आकारातील नंदी आकर्षक आहे. या मंदिराचे बांधकाम चालुक्य काळात झाले असल्याचे अनुमान काढले जाते.

    महाराष्ट्रातील जी आणखी काही प्राचीन मंदिरे आहेत. त्या पंक्तीत अंबरनाथ-बदलापुरचे शिवमंदिर, खिद्रापुरचे कोपेश्वर मंदिर, औंढ्याचे नागनाथ मंदिर असून पारंडा तालुक्यातील माणकेश्वर मंदिर एक आहे. या मंदिरांतील अप्रतिम शिल्पे, उत्कृष्ट प्राचीन बांधकाम यामुळे ही मंदिरे विशेष आहेत. माणकेश्वर मंदिर बाराव्या शतकातील आहे, असे सांगतात. या मंदिरात जाण्यासाठी औरंगाबाद-धाराशिव रस्त्यावरील कुंथलगिरीतून जावे लागते. येथे जाणारा रस्ता निसर्गरम्य वातावरणातून जातो. मार्गावर टेकड्या, हिरवळ, तलाव असे सुंदर दृश्य दिसते. या रस्त्याने ‘भूम’पर्यंत जावे लागते. तेथून 11 किलोमीटर अंतरावर माणकेश्वर गाव आहे. या मंदिराचे धाराशिवपासून सुमारे ५५ किमी व भूमपासून जवळपास १९ किमी अंतर आहे. येथे पोहोचल्यावर शांतता आणि प्रसन्नता अनुभवायला मिळते. धाराशिव तसेच भूम येथून या मंदिराकडे जाण्यासाठी वाहन व्यवस्था उपलब्ध असते.

  • कोंडुरा किनारा

    कोंडुरा किनारा

    ज्येष्ठ साहित्यिक आरती प्रभू यांच्या लेखणीने अजरामर केलेला शांत, सुखद समुद्रकिनारा म्हणजे सिंधुदुर्गातील कोंडुरा किनारा आहे. वेंगुर्ला तालुक्यात माडांच्या सावलीत अलगद विसावलेला हा किनारा म्हणजे निसर्गरम्यतेची मस्त अनुभूती आहे. हा किनारा वेंगुर्ला तालुक्यात आहे. या किनाऱ्यावर पांढरीशुभ्र वाळू, आणि अजस्त्र लाटांनी अणकुचीदार झालेले मोठे- मोठे खडक पहायला मिळतात. वेंगुर्ला तालुक्यापासून बारा किलोमीटरच्या अंतरावर हा किनारा आहे. नारळाची उंचच उंच झाडे असलेला हा स्वच्छ किनारा असून येथे भगवान शंकरांचे सुंदर देवालय आहे.

    कोंडुऱ्याच्या समुद्राकडे जायला कोंडुरावाडीहून एक पाणंद आहे. पाणंदीच्या बाजूला आंब्याची झाडे आहेत. पाणंद उतरुन गेल्यावर सागराचे निळेशार पाणी मन लुब्ध करते. या किनाऱ्यावर माडाची उंच झाडे उभी आहेत. पूर्वी समुद्राच्या भरतीचे पाणी वेगाने कोंडुऱ्यात घुसायचे. त्योवळी मोठा आवाज यायचा. तो दूरवर ऐकायला यायचा. याला ‘कोंडुऱ्याची गाज’ म्हणतात. येथील मंदिराकडे कमालीची शांतता आहे. येथील माडांच्या झाडातून पुढे गेल्यावर कोंडुऱ्याची गुहा दिसते. अशा लहानमोठ्या अनेक गुहा तेथे आहेत.

    या किनाऱ्यावर दगडांवर समुद्राने केलेले कोरीवकाम पहायला मिळते. समुद्राच्या लाटांनी दगड फोडून विवर बनवली आहेत. हे दगड अतिशय अणकुचीदार बनले आहेत. विस्तीर्ण समुद्र, नारळी-पोफळीच्या बागा, बागेतून वाहणारा गोड्या पाण्याचा झरा आणि लिंगेश्वराचे देऊळ हे दृश्य फारच सुंदर आहे. येथे जाण्यासाठी विमानप्रवास करीत असाल तर गोव्यातील मोपा विमानतळ जवळ आहे. वेंगुर्ला शहरातून येथे जाण्यास रिक्षा उपलब्ध असतात.