सह्याद्री मराठी वाहिनी

Category: भटकंती

विविध तीर्थक्षेत्रे, प्रेक्षणीय स्थळे, गडकिल्ले आणि समुद्र किनाऱ्यांवर जायचंय? पर्यटनाची संपूर्ण माहिती ‘भटकंती’ या सदरात!

  • गोराईतील विश्व विपश्यना पॅगोडा

    गोराईतील विश्व विपश्यना पॅगोडा

    मुंबईतील गोराई येथे उभारण्यात आलेला विश्व विपश्यना पॅगोडा हा जगातील सर्वात मोठा खांबरहित पॅगोडा आहे. हे ठिकाण पर्यटनस्थळ म्हणून नावारुपास आले आहे. जगभरातून पर्यटक येथे भेट देत असतात. दरदिवशी या पॅगोडाला १.५ ते २ हजार पर्यटक भेट देत असतात. गौतम बुद्धांच्या स्मृतीचिन्हांची जपणूक करण्यासाठी सन २००० मध्ये हा पॅगोडा बांधण्यात आला आहे. येथे विपश्यना ध्यानधारणेची माहिती दिली जाते. दरदिवशी या पॅगोडाला १.५ ते २ हजार पर्यटक भेट देत असतात. महाराष्ट्रातील हे एक आश्चर्य आहे.

    जून २०१३ मध्ये निवडण्यात आलेल्या महाराष्ट्रातील सात आश्चर्यांपैकी विश्व विपश्यना पॅगोडा हे प्रमुख आश्चर्य ठरले आहे. पॅगोडामध्ये असलेल्या गौतम बुद्धांच्या स्मृतिचिन्हातून परावर्तित होणाऱ्या तरंग लहरी विपश्यना करणाऱ्या साधकांना त्यांच्या ध्यानधारणेत सहाय्य करुन मनःशांतीच्या शोधात असणाऱ्या साधकांना आध्यात्मिक आनंद देतात. एकाच वेळी ८ ते १० हजार लोक बसू शकतील अशी व्यवस्था याठिकाणी आहे. पॅगोडाच्या कळसाची उंची २९ मीटर असून ते भूकंपरोधक आहे. मुंबई परिसरात आज साधारण १५० जवळपास बौद्ध लेणी असली तरी मुंबईला भगवान बुद्धाचा सहवास इथेच लाभला आहे. विपश्यना ही सुरुवातीला फक्त बौद्ध भिक्षूंसाठी होती, पण एस. एम. गोयंका यांनी ती उपासकांपर्यंत पोहचवली.

    गोराईच्या या विश्व विपश्यना पॅगोडामध्ये भगवान बुद्धांच्या अस्थी ठेवल्या आहेत. असे म्हणतात, की भगवान बुद्ध इथे त्यांच्या धम्मकायेने राहतात. शरीरधातूरूपात निवास करतात. येथील एका स्तूपाच्या घुमटीत गौतम बुद्धांचे असलेले शरीरधातू म्हणजे गोराईच्या या पॅगोडाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. विपश्यना हा एक ध्यान करण्याचा मार्ग आहे. यात साधक पारंगत झाल्यावर निर्वाण मार्गाची शिडी चढू लागतो. येथे विपश्यनेला कुठल्याही जाती-धर्माचे बंधन नाही. पॅगोडाच्या मध्यभागी असलेल्या धर्मचक्रावर गौतम बुद्धांचे शरीर अवशेष ठेवण्यात आले आहेत.

    आंध्रप्रदेशातील गुंटूर जिल्ह्यात ‘भट्टिप्रोलु’ या पुरातत्त्वीय स्थळी सन १८९२ मध्ये उत्खनन करताना गौतम बुद्धांचे अवशेष सापडले होते. ते चेन्नईच्या शासकीय वस्तूसंग्रहालयात ठेवण्यात आले. सन १९२१ मध्ये बोधगयेच्या महाबोधी सोसायटीला हे शरीरधातू हस्तांतरित करण्यात आले. सन २००६ मध्ये यापैकी काही अवशेष गोराईच्या विश्व विपश्यना पॅगोडामध्ये ठेवण्यात आले आहेत. येथे जाण्यासाठी पश्चिम रेल्वेवरील बोरिवली स्थानकावर उतरून गोराईला यावे. तेथील जेट्टीवरून पॅगोडाला जाणाऱ्या बोटीने जावे. पुढे चालत गेल्यावर पॅगोडाला पोहोचता येते.

  • उरणचा पिरवाडी समुद्रकिनारा 

    उरणचा पिरवाडी समुद्रकिनारा 

    मुंबईपासून हाकेच्या अंतरावर असणारा उरणचा पिरवाडी समुद्रकिनारा म्हणजे सुट्टीमध्ये बच्चेकंपनीसाठी आनंदाची पर्वणीच! नवी मुंबई, ठाणे जिल्हा, मुंबई शहर – उपनगर इथून अनेक पर्यटक या समुद्रकिनाऱ्याला हमखास भेट देतात. पिरवाडी समुद्रकिनारा गाठण्यासाठी उरणपर्यंत सार्वजिनक बस वाहतुकीची सोय आहे. त्याचप्रमाणे रस्तेमार्गे किंवा रेल्वेनेही आपण उरणपर्यंत जाऊ शकतो.

    पिरवाडी समुद्रकिनारा १३०० मीटरचा आहे. हा किनारा खडकाळ आहे. नारळ पोफळीच्या बागा, सुपारीच्या बागा आहेत. उरणमध्ये गोड्या पाण्याच्या विहिरीही आहेत. उरण हे समुद्राने वेढलेले असून पूर्वेला द्रोणागिरी डोंगर, दक्षिणेला रेवस बंदर, पश्चिमेला अथांग पसरलेला समुद्र, तर उत्तरेला मुंबई पसरलेली आहे.

    पिरवाडी समुद्रकिनाऱ्यावर पर्यटकांना मनःशांती लाभते. त्यामुळे त्या शांततेचा अनुभव घेण्यासाठी पर्यटकांचा ओढा या समुद्रकिनारी वाढता आहे. टेकडीवरून दिसणारी बंदरे, होड्या या किनाऱ्याचे सौंदर्य अधिक वाढवतात. सकाळी आणि संध्याकाळी मच्छीमारबांधव ताजे मासे घेऊन या किनाऱ्यावर येतात.

    त्याचप्रमाणे पूर्व परवानगी असल्यास उरणमध्ये ओएनजीसी कंपनीचे केंद्र तुम्ही पाहू शकतात. नवी मुंबई विमानतळ प्रकल्पालाही भेट देऊ शकतात. उरणच्या जवळच मोरा बंदराजवळ भारतीय नौदलाचा तळही आहे.

  • कांचन किल्ला

    कांचन किल्ला

    अजिंठा सातमाळा रांगेत पूर्व-पश्चिम दिशेने कांचन किल्ला आहे. हा किल्ला नाशिक जिल्ह्यात आहे. ‘कांचनबारीची लढाई’ याच किल्ल्याच्या परिसरात झाली होती. शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मुघलांबरोबर ही लढाई झाली. ‘बारी’ या शब्दाचा अर्थ खिंड असा आहे. या खिंडीमार्गे होणाऱ्या व्यापारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी ‘कांचन’ किल्ल्याची निर्मिती केली गेली असावी, असे म्हंटले जाते. कांचन किल्ला तीन भागात विभागलेला आहे. दोन मुख्य भाग कांचन व मंचन म्हणून ओळखले जातात. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खेळदरी गावातून जावे लागते. गडाच्या पूर्वेकडील कातळ टप्प्याकडे पोहाचवण्यास तीन तास लागतात. उजवीकडे गेल्यावर गुहा पाहायला मिळते.

    माथ्यावर रांगेत खोदलेली पाण्याची ५ टाके आहेत. थोडी तटबंदी शाबूत आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर पाण्याचे टाक व गुहा पहायला मिळतात. त्यांच्यापुढे दोन थडगी, उध्वस्त वास्तूचे अवशेष दिसतात. येथे जाण्यासाठी प्रथम नाशिकला जावे. नाशिकच्या मध्यवर्ती बस स्थानकातून सटाण्याला जाणारी बस पकडून खेळदरी गावात उतरावे. या गडावर राहण्याची, जेवणाची सोय नसून पिण्याचे पाणी आहे.

    या परिसरात झालेले युद्ध प्रसिद्ध आहे. सन १६७० मध्ये सुरतेची दुसऱ्यांदा प्रचंड लुट करुन महाराज बागलाणच्या दिशेने निघाले. त्यानंतर दाऊदखान हा मोगली सरदार बर्‍हाणपूराहून महाराजांच्या पाठलागावर निघाला. चांदवडजवळ पोहोचताच स्वराज्यात जाण्यासाठी सातमाळ डोंगररांग ओलांडणे आवश्यक होते. तेथेच दाऊदखान येण्याची शक्यता गृहीत धरुन महाराजांनी रात्रीच आपल्या १५००० फौजेपैकी पाच हजार पायदळ, लुटीची घोडी व सामान पुढे पाठवून स्वत: १०००० फौजेनिशी मागे राहिले होते. सकाळच्या वेळी युध्दाला सुरूवात झाली. या युध्दात खुद्द महाराजांसह प्रतापराव गुजर, मोरोपंत पिंगळे, आनंदराव, भिकाजी दत्तो यांनी भाग घेतला. मोगली सेनेचा दारुण पराभव झाला. हे युद्ध मैदानात समोरासमोर झाले.

  • पेंच व्याघ्र प्रकल्प

    पेंच व्याघ्र प्रकल्प

    पेंच व्याघ्र प्रकल्प हा महाराष्ट्राच्या सीमेवरील एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ असून त्याचे मोठे क्षेत्र मध्यप्रदेश राज्यात आहे. मध्यप्रदेशातील ‘छिंदवाडा’ जिल्ह्याचा भाग या राष्ट्रीय उद्यानाने व्यापला आहे. या उद्यानाचे नाव ‘पेंच’ या नदीवरून पडले आहे. या नदीचा प्रवास उत्तरेकडून दक्षिणेच्या दिशेने आहे. महाराष्ट्रातील नागपूर जिल्ह्याशी हा प्रकल्प संलग्न आहे. पेंच राष्ट्रीय उद्यानात विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांची विपुलता आहे. या द्यानाचा उल्लेख अनेकदा पेंच राष्ट्रीय उद्यान म्हणून केला जातो. ‘पंडित जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान’ असेही या उद्यानाला म्हणतात. सन 1977 मध्ये या क्षेत्राला अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले. सन 1983 मध्ये या अभयारण्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा देण्यात आला. त्यानंतर सन 1992 मध्ये ‘प्रोजेक्ट टायगर’ अंतर्गत व्याघ्र प्रकल्प म्हणून त्याची स्थापना करण्यात आली. नोंदीनुसार, या राष्ट्रीय उद्यानाला सन 1999 मध्ये भारतातील 25 व्या व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा प्राप्त झाला.

    या व्याघ्र पकल्पात 210 हून अधिक प्रजातींच्या पक्ष्यांना पर्यटक भेट देऊ शकतात. ज्यामध्ये अनेक स्थलांतरित प्रजातींचा समावेश आहे. याच प्रकल्पाने रुडयार्ड किपलिंग याला ‘द जंगल बुक’ लिहिण्यास प्रोत्साहित केले, ज्यामध्ये ‘मोगली’ हा मुख्य पात्र होता. अनेक साहसी पर्यटकांना रोमांचित करणारे हे एक उत्तम ठिकाण आहे. येथे सातपुडा पर्वताच्या रांगा आहेत. पेंच नदी आलोंडून ‘तोतलाडोह’ येथे बांधलेल्या ‘मेघदूत’ धरणाने ७२ चौकिमीचा एक मोठा जलसाठा तयार केला आहे. या जलसाठ्याचा ५४ चौकिमीचा भाग मध्यप्रदेश आणि उर्वरित महाराष्ट्र लगतच्या राज्यात येतो. बंगाली वाघ, सांबर, लांडगे, आळशी अस्वल, भारतीय बिबट्या, चितळ, गवे,नीलगाय, चौसिंग असे अनेक प्राणी येथे पहायला मिळतात.

    वनस्पतीमध्ये सागवानाच्या वेगवेगळ्या प्रजाती, बांबूची वने तसेच गवताळ कुरणे ही जास्त प्रमाणात आढळतात. पर्यावरणीयदृष्ट्या पेंच हे उष्णकटिबंधीय आर्द्र पानझडी वने असलेले ठिकाण आहे. येथे जायचे असल्यास विमान मार्गाने गेलात तर नागपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे पेंचला जाण्यासाठी सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. विमानतळ पेंचपासून अंदाजे 105 कि.मी. अंतरावर आहे. रेल्वेने गेल्यास पेंचला जाण्यासाठी नागपूर रेल्वे स्थानक हे सर्वात जवळचे रेल्वेस्थानक आहे. पेंचपासून ते 105 किमी अंतरावर आहे. हे भारतातील सर्व प्रमुख शहरांशी चांगले जोडलेले आहे.

    रस्त्याने गेल्यास नागपूरातून ते राज्य परिवहन बसगाड्यांनी चांगले जोडले आहे. येथे जाणाऱ्या पर्यटकांची संख्या फार मोठी आहे. अलीकडे शासनामार्फत पर्यटकांसाठी विविध योजना राबविल्या जातात. आता वन विभागाने ‘पेंच’ नदीतून पर्यटकांसाठी बोट सफारी सेवा सुरू करण्याची योजना आखली आहे. ही सफर पेंच नदीतून केली जाणार आहे. यामुळे पाणी पिण्यासाठी येणारे प्राणी पर्यटकांना दिसणार आहेत.

  • सोनुर्लीचे श्री देवी माऊली मंदिर

    सोनुर्लीचे श्री देवी माऊली मंदिर

    सिंधुदुर्गातील सावंतवाडी तालुक्यात सोनुर्ली नावाचे एक गाव आहे. या गावची स्थानिक देवता श्री देवी माऊली फार प्रसिद्ध आहे. देवीच्या कृपाकटाक्षाने फार पूर्वीपासून आत्तापर्यंत लाखो लोक पावन झाले आहेत. या पवित्र स्थानाला ‘दक्षिण कोकणचे पंढरपूर’ असे म्हणतात. देवीचे तेजस्वी रुप मन हरखून नेणारे आहे. दरवर्षी होणारा सोनुर्ली माऊली देवीचा जत्रोत्सव ‘लोटांगणाची जत्रा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. श्री देवी माऊली देवस्थान हे जिल्ह्यासह राज्यात जागृत देवस्थान म्हणून प्रसिध्द आहे. देवीच्या या वार्षिक जत्रोत्सवासाठी राज्यभरातून लाखो भाविक उपस्थित राहून देवी माऊलीचे दर्शन घेतात. मुंबई, गोवा, कोल्हापूर, रत्नागिरी आदी भागातून हजारो भाविक या यात्रेसाठी येतात.

    जत्रोत्सवासाठी माऊली मंदिराची व परिसराची स्वच्छता, रंगरंगोटी करण्यात येते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील ज्या काही मोठ्या जत्रा आहेत, त्यांची सुरुवात सोनुर्लीच्या जत्रेपासून होते. कोजागिरी पौर्णिमेच्या जागराने जत्रोत्सवाची चाहूल लागते. या जागरांची सुरुवात कार्तिक पौर्णिमेला होते.

    सुमारे पाचशे वर्षांहून अधिक वर्षांची परंपरा लाभलेले हे मंदिर आहे. सोनुर्ली हे गाव लाकडी खेळण्यांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या सावंतवाडी तालुक्यात आहे. सावंतवाडीतून या गावी जाण्यासाठी एस टी बसेस असतात. सावंतवाडी शहरापासून हे गाव साधारण १८ किमी. अंतरावर असून जवळपास २५०० इतकी लोकसंख्या आहे. अलीकडेच या मंदिराचे बांधकाम करण्यात आले असून सुंदर प्रशस्त मंदिर मनोवेधक आहे. माऊलीचा जत्रोत्सव ‘लोटांगणाची जत्रा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. देवीला भाविक लोटांगणाचा नवस बोलतात. नवस पूर्ण होऊन मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर लोटांगण घालून नवसफेड केली जाते. रात्री उशिरापर्यंत हा सोहळा सुरू असतो.

    देवीची प्रचिती अनेकांना आहे. त्यामुळे येथे भाविक लोटांगण, तुलाभार करण्याचा नवस बोलतात. जत्रेदिवशी रात्री महिला उभ्या राहून संपूर्ण मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घालतात. पुरुष भाविक जमिनीवर झोपून लोटांगण घालतात. ही लोटांगणे पाहण्यासाठी प्रचंड गर्दी होते. जत्रेच्या दुसऱ्या दिवशी तुलाभार केला जातो. ज्या व्यक्तीविषयी नवस बोलला गेला असेल, त्या व्यक्तीला तराजूच्या एका पारड्यात बसवून दुसऱ्या पारड्यात त्याच्या वजनाइतक्या वस्तू घालून त्या देवस्थानास देणगी स्वरूपात प्रदान केल्या जातात. सोनुर्लीतील हे मंदिर पाहण्यासाठी, देवीचे दर्शन घेण्यासाठी एरव्हीसुद्धा आवर्जून पर्यटक व भाविक येत असतात. हे देखणे मंदिर पाहताक्षणी मन वेधून घेते.

  • विजयदुर्ग समुद्रकिनारा

    विजयदुर्ग समुद्रकिनारा

    ‘विजयदुर्ग समुद्रकिनारा’ हा महाराष्ट्रातील सर्वात अप्रतिम नयनरम्य समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील हा किनारा म्हणजे या जिल्ह्याचे वैभव आहे. फेसाळणारा अरबी समुद्र, समोरील आकर्षक सौंदर्य आणि अन्य प्रमुख स्थानांव्यतिरिक्त ‘विजयदुर्ग’ हे महान मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या चरणस्पर्शाने पावन झालेले ठिकाण आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी इसवी सनाच्या १७ व्या शतकात बांधलेला ‘विजयदुर्ग किल्ला’ पाहण्यासाठी येथे दरवर्षी लाखो पर्यटक भेट देतात. यामुळे विजयदुर्ग समुद्रकिनाऱ्याच्या सौंदर्यात आणखी भर पडली आहे. त्याचे सौंदर्य आणि ऐतिहासिक स्थळ पाहण्यासाठी पर्यटक मोठ्या प्रमाणात आवर्जून येतात.

    विजयदुर्ग हा कोकणातील एक मनोहर समुद्रकिनारा आहे. येथे भरपूर हिरवाई आणि निसर्गसौंदर्य आहे. शांतता आणि सुखदायक वातावरणासोबतच विजयदुर्ग किनारा पर्यटकांना अनेक जलक्रीडांचा आनंद देतो. विजयदुर्ग किनाऱ्यावर वॉटर सर्फिंग, स्काइंग, स्कूबा डायव्हिंग, पोहणे आणि पॅरासेलिंग यांसारखे अनेक मनोरंजनात्मक खेळ उपलब्ध आहेत. पर्यटक त्यांचे ओझे भरलेले जीवन आणि व्यस्त वेळापत्रक येथे येऊन निसर्गाच्या कुशीत न्हाऊन निघतात. त्यांना विजयदुर्ग किनाऱ्यावरील स्वच्छ पाण्यात जलचर प्राणी पाहण्याचा आनंद मिळतो.

    विजयदुर्ग किल्ला अनेक स्थलांतरित पक्ष्यांना आकर्षित करीत असल्याने पर्यटक पक्षी निरीक्षणाचा आनंद घेतात. विजयदुर्ग किनारा प्रत्येकाला त्यांच्या आयुष्यातील अविस्मरणीय आठवणींना उजाळा देण्यास लावणारा एक किनारा आहे. येथे नैसर्गिक सौंदर्य विपुल प्रमाणात आहे. विजयदुर्ग किनारा आणि किल्ल्याला भेट दिल्यानंतर पर्यटकांना खूप ताजेतवाने आणि शांत वाटते. येथे पर्यटक आराम करतात, फिरतात, बसतात, सूर्यप्रकाशात स्नान करतात आणि सूर्योदय – सूर्यास्ताच्या दृश्यांचे साक्षीदार होतात.

    विजयदुर्ग समुद्रकिनाऱ्याच्या अनुपम सौंदर्याने सर्वजण मंत्रमुग्ध होतात. नारळाची झाडे आणि हिरवीगार झाडे निसर्गाची श्रीमंती वाढवितात. विजयदुर्ग किल्ल्याचे सौंदर्य, तर डोळ्यात आयुष्यभरासाठी भरून राहते. सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे विजयदुर्गला समशीतोष्ण हवामान आहे. येथे हिवाळा फार थंड नसतो. उन्हाळासुद्धा आनंददायी असतो. विजयदुर्ग किनारा हे असे ठिकाण आहे जिथे व्यक्तीला ऊर्जा मिळते. शुद्ध ऑक्सिजनचा पुरवठा आणि समुद्रावरील वाऱ्यांमुळे पर्यटकांना चैतन्य मिळते. तथापि, विजयदुर्ग किल्ल्यावर भरपूर पाऊस पडतो. जे पर्यटक खेळांचा आनंद लुटण्यासाठी, मनोरंजनासाठी जाऊ इच्छितात त्यांनी हवामानाचा अंदाज आधीच घेतलेला बरा! येथील पर्यटन सफर प्रसन्नता देणारी आहे.

  • राजदेहेर किल्ला

    राजदेहेर किल्ला

    नाशिक जिल्हयात चाळीसगाव तालुक्याच्या सातमाळ डोंगररांगेत ‘राजदेहेर’ उर्फ़ ‘ढेरी’ हा किल्ला आहे. हा गड दुर्गम आहे. दोन डोंगरावर वसलेला हा किल्ला आहे. किल्ल्यावर प्रवेश करण्यासाठी डोंगरांमधील घळीतून जावे लागते. किल्ल्यावर चालून येणारा शत्रू मार्यागच्या टप्प्यात राहील, अशी या गडाची योजना आहे. या पुरातन किल्ल्यावर आजही पाहण्यासारख्या अनेक गोष्टी आहेत. ‘पाटणे’ या राजधानी जवळच हा किल्ला असल्यामुळे लष्करीदृष्ट्या महत्वाचा असावा. पुढे यादवांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला. यादवानंतर अल्लाऊद्दीन खिलजीकडे व त्यानंतर फारुकींकडे हा किल्ला होता. शिवाजी महाराजांच्या किल्ल्यांच्या यादीत या किल्ल्याचा समावेश आहे.

    दोन डोंगरामधील घळीतील खडकांमध्ये पायऱ्यांचा अरुंद मार्ग खोदून भौगोलिक रचनेचा उपयोग किल्ला बांधताना केलेला आहे. प्रवेशद्वारातून गडावर प्रवेश केल्यावर जवळच व्यालमुख असलेले दोन भग्न स्तंभ दिसतात. प्रवेशद्वाराच्या काहीसे वर दगडात खोदलेले लेणे आहे. त्याच्या बाजूला एक गुहा व पाण्याचे टाक आहे. येथून संपूर्ण किल्ला दिसतो. येथून पुन्हा प्रवेशद्वारापाशी येऊन गडफेरी सुरु केल्यावर पाण्याचे दोनखांबी टाक मिळते.

    गडाच्या माचीवर साचपाण्याचा तलाव आहे. बाजूला नंदी व पिंड उघड्यावर आहेत. तलावावरुन पुढे गेल्यावर दगडात खोदलेल्या पादूका दिसतात. माचीवर निमूळत्या टोकापर्यंत गेल्यावर आजूबाजूचा विस्तृत प्रदेश व गाव पाहता येते. बालेकिल्ल्यावर उध्वस्त वास्तूंचे अवशेष आहेत. मनमाड भुसावळ रेल्वेमार्गावर नांदगाव स्थानकावर उतरुन राजदेहेरवाडीला जाण्यासाठी जीप मिळतात. ‘राजदेहेरवाडी’ पासून २ किमी. अंतरावर महादेव मंदिर आहे. या मंदिराजवळून किल्ल्यावर जाणारी पायवाट आहे.

  • उंबरपाडा गाव

    उंबरपाडा गाव

    ‘उंबरपाडा’ हे नाशिक जिल्ह्यातील पेठ तालुक्यात असलेले एक गाव आहे. नाशिक-पेठ रस्त्यावर ४० किलोमीटरवर ‘करंजाळे’ हे गाव लागते. या गावातून उजव्या हाताला ‘उंबरपाडा’ गावाकडे घेऊन जाणारा रस्ता आहे. या रस्त्याने पाच किलोमीटर पुढे गेल्यावर आदिवासी निवासी शाळा दिसते. या शाळेकडून काहीसे पुढे जावे म्हणजे उंबरपाडा गावाची कमान मिळते. उंबरांच्या झाडांनी वेढलेले गाव असल्याने या गावाला ‘उंबरपाडा’ असे नाव पडले असावे, असे येथील आदिवासी बांधव सांगतात; मात्र आता उंबरांची झाडे या गावात नाहीत. वारली, कोळी, कोकणा आदिवासींची वस्ती या गावात आहे. हे गाव ‘गावंधपाडा श्रीमंत’ धरणालगत वसलेले आहे.

    या गावचा उदरनिर्वाह ‘शिराई’ उद्योगावर अवलंबून आहे. हा व्यवसाय मागील अनेक पिढ्या करीत आहेत. या गावात पावसाळ्यात शेती व इतरवेळी शिराईचे उत्पादन घेतले जाते. शिराई हा केरसुणीचा एक प्रकार आहे. केरसूणी, झाडू, शिराई यांची उंची, रूंदी व बनविण्याच्या पद्धती थोड्याफार प्रमाणात वेगळ्या आहेत; मात्र सर्वांना एकत्रितपणे झाडूच म्हटले जाते. कोकणात झाडू हिरांचेच करतात. त्याला ‘केरसुणी’ किंवा ‘वाढवण’ म्हणतात. देशावर हिराची केरसुणी क्वचितच वापरतात. तेथे तिला ‘खराटा’ म्हणतात. गवतापासून केलेल्या झाडूंना ‘कुंचले’ म्हणतात.

    शिराई म्हणजे शिंदीच्या बनविलेला झाडू असतो. शिंदीच्या पानांना लहानलहान सुयांच्या सहाय्याने बारीक केले जाते. या झुबक्यापासून प्रत्येक पानाच्या लहान शिरा वेगळ्या केल्या जातात. या शिरांच्या चार-पाच पात्यांपासून तयार झालेला झाडू म्हणजे शिराई असते. येथील आदिवासी झाडूला लक्ष्मीचे प्रतिक मानतात. अगदी झाडू कुठे व कसा ठेवावा याबाबतही समजुती आहेत. शिंदीच्या पानांसाठी आदिवासींना शहरातील सातपूर, बेळगाव ढगा, त्र्यंबक व आडगाव परिसरावर अवलंबून रहावे लागते. शिंदीची ताड,शिंदी, भैरली, माड किंवा नारळी ही झाडे कमी होऊ लागल्याने त्याचा परिणाम त्यांच्या व्यवसायावरही दिसू लागला आहे. उंबरपाडा गावात गेल्यावर ही कलात्मकता दिसते. शिवाय गावात आकर्षक लाकडी बांधणीचे हनुमान मंदिर आहे. धरणाचे विहंगम दृश्य येथे दिसते. त्यामुळे हे एक सुंदर असे पर्यटनस्थळ आहे.

  • रावणपूजक गाव

    रावणपूजक गाव

    काही धार्मिक स्थळे अचंबित करणारी असतात. ती पाहण्यासाठी प्रत्येकाला आवर्जुन जावेसे वाटते. असेच एक स्थळ आहे. भारतातील एका राज्यात रामाची नाही, तर रावणाची पूजा केली जाते. ऐकताच वाटते की, हे राज्य दाक्षिणात्य असावे; परंतु तसे नसून ही पूजा आपल्या महाराष्ट्रातील गावात केली जाते. हे आश्चर्यजनक असले तरीही सत्य आहे. अकोला जिल्ह्यातील सांगोळा गावात हे ठिकाण आहे. या गावात रावणाची पूजा आणि आरती होते. सांगोळा गाव हे अकोल्यापासून 50 किलोमीटरवर असलेल्या पातूर तालुक्यात आहे. गावात प्रवेश करतानाच हे ठिकाण मिळते. येथे चौथऱ्यचा आकार दिलेल्या पारावर एक काळे पाषाण आहे. त्यावर रावणाची रेखीव मूर्ती कोरली आहे. दहा डोकी असलेल्या या मूर्तीला सुमारे साडे तीनशे वर्षांची परंपरा असल्याचे येथील नागरिक सांगतात.

    या गावात रावणाच्या मंदिरासोबत इतर देवदेवतांचीही मंदिरे आहेत. या देवतांच्या पूजनाबरोबरच गावकरी रावणाचीही आराधना करतात; मात्र रावणाच्या पुजेविषयी मोठे कुतूहल असल्याने अनेक लोक ही मूर्ती पाहण्यासाठी येतात. दसऱ्यादिवशी सांगोळा गावात भाविकांची मोठी गर्दी असते. रावणाची आराधना केली जाते. दसऱ्याला होणारे रावण दहन थांबवावे, असे आवाहनही हे गावकरी लोकांना करतात. दसरा आणि रामनवमीला गावकरी विशेष सोहळा साजरा करतात. आरती करतात. असे सांगितले जाते की, काही बाहेरच्या लोकांकडून एकदा ही मूर्ती चोरून नेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. ही मूर्ती त्यांना उचलता आली नसल्याचे गावकरी सांगतात. केवळ चौथऱ्यावर असणाऱ्या या रावण मंदिराच्या उभारणीसाठी सध्या प्रयत्न केले जात आहेत.

    आमदार निधीतून आमदार अमोल मिटकरी यांनी या मंदिराला सभागृह बांधकामासाठी 20 लाखांचा निधी दिला असून या कामाचे त्यांनी नुकतेच भूमिपूजन केले आहे. आता येथे रावणाचे मंदिर उभे होणार आहे. ग्रामस्थ सांगतात की, रावणात दुर्गुणांसोबतच सद्गुणही होते. मात्र, त्याच्या सद्गुणांकडे दुर्लक्ष केले जाते. त्याचा विचार करुन ही पूजा केली जात असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. ही अनोखी परंपरा पहण्यासाठी मुद्दामहून येथे पर्यटक भेट देण्यासाठी जात असतात. शेकडो वर्षांची परंपरा आजही येथे पाळली जाते. यामागील आख्यायिका निश्चित माहित होत नसली तरीही ही परंपरा लक्ष वेधून घेते. दसरा, रामनवमीला येथे भाविकांची गर्दी असते. ग्रामस्थ उत्साहाने येथील सण साजरे करतात.

  • अंजुना समुद्रकिनारा

    अंजुना समुद्रकिनारा

    गोवा म्हटले की, डोळ्यासमोर येतो तो समुद्र आणि निसर्गरम्य बीच ! गोवा राज्य मुंबईच्या दक्षिणेस सुमारे ४०० किमी अंतरावर आहे, त्याचबरोबर भारतातील सर्वात लहान राज्यांपैकी एक आहे ! गोवा राज्य पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिमेस अरबी समुद्राने व्यापलेले आहे. राज्याला १३१ किलोमीटर लांबीची किनारपट्टी लाभली असून गोवा प्रत्येक पर्यटकांच्या प्रवासासाठी महत्त्वाचे ठिकाण आहे. येथील सूर्य, वाळू व समुद्रकिनारे हे प्रमुख आकर्षण आहेत. ज्यांना विश्रांतीची गरज आहे, त्यांच्यासाठी गोवा एक परिपूर्ण जागा आहे. या लेखाद्वारे ‘अंजुना समुद्रकिनाऱ्या’ची माहिती पाहूया.

    अरबी समुद्राने वेढलेले अंजुना समुद्रकिनारा तेथील नैसर्गिक खडकांच्या निर्मितीसाठी एक चित्तथरारक ठिकाण आहे. त्याची रहस्यमय दगडी रचना आश्चर्यकारक नैसर्गिक सौंदर्य देते. ताडाची झाडे, एका बाजूला दगडी भिंत आणि विस्तीर्ण वाळूसाठी हा समुद्रकिनारा प्रसिद्ध आहे. गोव्यातील सर्वात प्रसिद्ध समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक, हा समुद्रकिनारा पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र आहे. या ठिकाणी होणाऱ्या फूल मून पार्टी, अत्याधुनिक संगीतरजनी हे देशभरातील युवकांचे आकर्षण आहे.

    बुधवारी फ्ली मार्केटमध्ये जाऊ शकता, येथे तुम्ही गोव्यातील विविध प्रकारचे कपडे, दागिने, स्मृतिचिन्हे, समुद्री शिंपल्यापासून बनवलेल्या वस्तू इत्यादी खरेदी करू शकतात. समुद्रकिनारी फोटोग्राफी करू शकतात.
    अंजुना समुद्रकिनाऱ्यावर कसे पोहोचावे ?
    • पणजी बस स्थानकापासून अंतर – 20 किमी.
    • थिवीम रेलवे स्टेशनपासून अंतर – 19 किमी.
    • मडगांव रेलवे स्टेशनपासून अंतर – 55 किमी.
    • दाबोळी विमानतळापासून अंतर – 47 किमी.

  • घोडबंदर किल्ला

    घोडबंदर किल्ला

    घोडबंदर गाव, ठाणे, महाराष्ट्र, उल्हास नदीच्या दक्षिणेकडील टेकडीवर. ते पोर्तुगीजांनी बांधले, मराठा साम्राज्याच्या ताब्यात आले आणि ते ईस्ट इंडिया कंपनीचे जिल्हा मुख्यालय बनले. या ठिकाणाला घोडबंदर असे म्हटले जाते कारण याच ठिकाणी पोर्तुगीज अरबांसोबत घोडे व्यापार करत असत. म्हणून घोडबंदर हे नाव घोडे (घोडे) आणि बंदर (बंदर). 1530 मध्ये पोर्तुगीज ठाण्यात आले आणि त्यांनी 1550 च्या सुमारास डोंगरी भागात तटबंदी करण्यास सुरुवात केली, परंतु किल्ल्याचे सध्याचे स्वरूप 1730 मध्ये पूर्ण झाले.

    किल्ल्याचे पोर्तुगीज नाव काकाबे दे तन्ना होते. ते १७३७ पर्यंत पोर्तुगीजांच्या अधिपत्याखाली होते. पोर्तुगीजांनी किल्ल्यात एक चर्च बांधले जे अजूनही उभे आहे, आणि आता ते हॉटेल म्हणून वापरले जाते. चर्चच्या आतील भिंतीवर कोरलेले दोन देवदूत अजूनही शिल्लक आहेत. अंगणाच्या फोटोच्या पार्श्वभूमीत जुनी चर्च स्पष्टपणे दिसू शकते. अनेक जुने नकाशे आणि ग्रंथ आहेत.ज्यात मराठ्यांनी हा किल्ला काबीज करण्यासाठी सतत केलेल्या प्रयत्नांचा उल्लेख आहे. हल्ल्यांपासून अनेक वर्षे घोडबंदर किल्ल्याचे रक्षण पोर्तुगीज यशस्वीपणे करू शकले, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या बलाढ्य सैन्याने १६७२ मध्ये केलेल्या हल्ल्यासह.

    तथापि, चिमणाजी अप्पांच्या नेतृत्वाखालील मराठ्यांनी किल्ल्याला वेढा घालून तो यशस्वीपणे ताब्यात घेतला. 1737 मध्ये ताब्यात घेतल्यानंतर, शाहूंनी तटबंदी मजबूत करण्याचे आदेश दिले, बुरुजाचे बांधकाम सुरू केले. 1818 मध्ये, ब्रिटिशांनी किल्ला ताब्यात घेतला आणि ईस्ट इंडियन कंपनीसाठी जिल्हा प्रशासनाचे मुख्यालय बनवले, ज्यामध्ये ठाणे येथे जिल्हाधिकारी तैनात होते. किल्ला सध्या भग्नावस्थेत असला तरी भारत सरकारने त्याचे नूतनीकरण सुरू केले आहे. हा किल्ला स्वतः भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाच्या ताब्यात आहे

  • ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य

    ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य

    महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात ‘ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य’ आहे. हे अभयारण्य बुलढाणा शहरापासून २८ किमी. आणि खामगाव शहरापासून २० किमी अंतरावर आहे. येथून गंगा नदीची प्रमुख उपनदी ‘ज्ञानगंगा’ वाहते. हे अभयारण्य २०५ चौरस किलोमीटर परिसरात पसरले आहे. हे अभयारण्य महाराष्ट्राच्या मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा एक भाग आहे. या अभयारण्यात २ तलाव असून अभयारण्यातील वन्य प्राणी हे पाणी प्राशन करतात. बुलढाणा-खामगाव या राज्यमार्गास लागून हे अभयारण्य आहे. या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ 205 चौरस किलोमीटर एवढे आहे.

    ज्ञानगंगा अभयारण्याच्या क्षेत्रात ‘बोथा’ हे गाव आहे. हे अभयारण्य खामगाव, मोताळा आणि चिखली या तालुक्यात आहे. ‘ज्ञानगंगा’ नदीमुळे या गावास ज्ञानगंगा अभयारण्य नाव देण्यात आले. निसर्गरम्य ‘ज्ञानगंगा’ या नदीवर माटरगाव या गावाजवळ एक धरण बांधले आहे. या धरणासही ज्ञानगंगा धरण असे नाव दिले आहे. जिल्ह्यातील वन्य प्राण्यांचे संरक्षण व संवर्धन करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने 9 मे 1997 रोजी या अभयारण्याची स्थापना केली. या अभयारण्याचा काही भाग खामगाव वन विभाग व काही भाग बुलढाणा वन्यजीव विभागाच्या अखत्यारीत येतो.
    जनावरांच्या पाण्याची समस्या लक्षात घेऊन बुलढाणा वन्यजीव विभागाने बुलढाणा परिक्षेत्रात अनेक कृत्रिम तलाव बांधले आहेत. ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य हे विविध प्राणी आणि पक्ष्यांच्या प्रजातींचे नैसर्गिक अधिवास आहे.

    ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्यात मोठ्या प्रमाणात वन्य प्राणी आहेत. अभयारण्यात अनेक प्रकारचे वन्यजीव पहायला मिळतात. अस्वल आणि बिबट्या हे या अभयारण्यातील मुख्य वन्यजीव आहेत. याशिवाय रानडुक्कर, हरीण, नीलगाय, कोल्हे, भुंकणारे हरीण, निळा बैल, ठिपकेदार हरीण, हायना, जंगली मांजर, कोल्हे यामुळे हे प्राणी येथे आढळतात. या अभयारण्यात सुमारे 150 प्रजातींचे पक्षी आढळतात.

    तसेच ज्ञानगंगा अभयारण्यात सरपटणाऱ्या प्राण्यांपैकी साप, मण्यार, धामण, नाग, सरडा, अजगर आणि घोरपड इत्यादी प्राणी आपल्याला आढळतात. ज्ञानगंगा अभयारण्याच्या परिसरात प्राण्यांसोबत पक्ष्यांचाही संचार आहे. त्यामध्ये घुबड, कबुतर, मोर, पोपट, पाणकोंबडी, खंड्या, सुगरण, सुतारपक्षी, तितर, टकाचोर, धोबी अशा कितीतरी पक्ष्यांचे वास्तव्य ज्ञानगंगा अभयारण्यात आढळते. याठिकाणी वन विभागाने दुर्मिळ झाडांची लागवड केली आहे. बांबूपासून बनविलेल्या आकर्षक कुटी येथे बांधलेल्या आहेत. लहान मुलांसाठी बांधलेले झोके, वनकुटी, टेहळणी मनोरा हे सारे पाहण्यासारखे आहे.
    या अभयारण्यात ग्रास लँड, लाख सिरा, धरण परिसर आणि ब्रिटिशकालीन तलाव असून जंगलातील महत्त्वाची ठिकाणे बनली आहेत. दरवर्षी मोठ्या संख्येने पर्यटक येथे येतात. छोटे-छोटे धबधबे, पाण्याचे निर्झर आणि आजूबाजूला पसरलेले विस्तीर्ण गवत यामुळे अभयारण्यातून फिरताना पर्यटक आनंदित होतात.

  • श्री नृसिंहवाडी

    श्री नृसिंहवाडी

    दत्तप्रभूंचे दुसरे अवतार म्हणून ज्यांना ओळखले जाते, त्या नृसिंहसरस्वतींचे स्थान म्हणजे नृसिंहवाडी होय. कोल्हापूर जिल्ह्यात मिरजेपासून जवळ, कृष्णा व पंचगंगा नद्यांच्या संगमावर हे ठिकाण आहे. श्री नृसिंहसरस्वती यांचे येथे १२ वर्षे वास्तव्य होते. नृसिंहसरस्वतींच्या नावाने ओळखल्या जाणारे हे क्षेत्र दत्तभक्तांमध्ये ‘दत्तप्रभूंची राजधानी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. वासुदेवानंद सरस्वती उर्फ टेंब्येस्वामींनीही भारतभ्रमण केल्यानंतर येथे वास्तव्य केले होते. कारंजा येथे नृसिंहसरस्वतींचा जन्म झाला. त्यांनी संन्यास दीक्षा घेतल्यानंतर ते तीर्थाटनास निघाले. त्यादरम्यान त्यांचा मुक्काम औंदुबर क्षेत्री होता.

    नृसिंहसरस्वतींनी येथे बारा वर्षे तपश्चर्या केली. त्यांनी येथील औदुंबर वृक्षाखाली पादुका आणि अन्नपूर्णा जान्हवीची स्थापना केली. आपण येथे वास करू, अशी ग्वाही त्यांनी भक्तजनांना दिली. नृसिंहसरस्वतींच्या वास्तव्यामुळेच या क्षेत्राला ‘नृसिंहवाडी’ असे नाव पडले. याला ‘नरसोबाची वाडी’ असेही म्हणतात. हे ठिकाण मनास एकाग्रता प्रदान करते. आध्यात्मिक ग्रंथांचे वाचन करण्यासाठी येथे मानसिक शांतता लाभते. त्यामुळे आध्यात्मिक भूक असणारी भक्तमंडळी येथे आवर्जून उपस्थित राहतात. नृसिंहसरस्वती यांच्यानंतर अनेक महान विभूतींनी येथे वास्तव्य केले. येथे दिवसभर साधना, उपासना भक्ती सुरू असते.

    नदीतीरामुळे लाभलेली निसर्गसमृद्धता, वातावरणातील भक्तिभाव, आणि विस्तीर्ण कृष्णा नदीचे पात्र यामुळे हे ठिकाण भाविकांना प्रचंड आनंद देते. या तीर्थक्षेत्रावर दत्तभक्तांची नेहमीच वर्दळ असते. पहाटे तीनपासून ते रात्री दहा वाजेपर्यंत दत्तभक्तीचा जागर सुरू असतो. काकड आरती, पंचामृत अभिषेक, महापूजा, धूपदीप आरती, पालखी सोहळा असा नित्यक्रम अत्यंत श्रद्धेने आणि उत्साहाने आजही येथे होतो. रोजचा पालखी सोहळा अनुभवण्यासारखा असतो.

    पावसात महापुराचे पाणी येथील पादुकांना स्पर्श करते. पादुकांपर्यंत पाणी आल्यावर उत्सव मूर्ती हलवली जाते. आज येथे खूप मोठ्या प्रमाणात धर्मशाळा, भक्तनिवास आहेत. हे वर्षभर गजबजलेले असते. नदीकिनारी बांधलेल्या घाटावरुन कृष्णेचे पात्र डोळे भरुन पाहता येते. असे म्हणतात की, विजापूरच्या आदिलशाहने आपल्या मुलीची दृष्टी परत यावी म्हणून येथे प्रार्थना केली होती. त्याला सकारात्मक फळ मिळाल्यामुळे आदिलशहाने मंदिराचे बांधकाम करून दिले. त्यामुळे या मंदिराला कळस नाही. श्री दत्तात्रेयांचे अवतार श्रीनृसिंहसरस्वती येथे वास्तव्यास असताना येथे त्यावेळी निर्जन अरण्य होते. आज येथील भाविकांची वर्दळ वाढली असून दत्तप्रभूंच्या जयघोषाने हा परिसर भक्तीभावात चिंब भिजलेला आहे.

  • आरंबोल सागरकिनारा

    आरंबोल सागरकिनारा

    ‘आरंबोल’ हे उत्तर गोव्यातील ‘पेडणे’ या प्रशासकीय प्रदेशातील एक पारंपरिक मच्छिमार गाव आहे. हे गाव गोव्याची राजधानी पणजीच्या उत्तरेस 24.6 किमी अंतरावर आहे. या गावातील समुद्रकिनारा फार सुंदर आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांना तो आकर्षित करतो. गोव्यातील ‘आरंबोल’ समुद्रकिनारा देश-विदेशातील पर्यटकांमध्ये विशेष प्रसिद्धीस पावलेला आहे. गोव्याच्या उत्तर जिल्ह्यातील समुद्रकिनाऱ्यांपैकी हा एक आहे. यालाच ‘हरमल किनारा’ असेही म्हणतात. या किनाऱ्याच्या एका बाजूला ‘केरी’ किंवा ‘क्वेरिम’ समुद्रकिनारा आणि दुसऱ्या बाजूला ‘मोरजीम’ समुद्रकिनारा आहे. ‘अरंबोल’ किनारा हा खडकाळ आणि वालुकामय आहे.

    या समुद्रकिनाऱ्यावर वर्षभर पर्यटकांची वर्दळ असते. येथे किनाऱ्यावर योग वर्ग घेतले जातात. मसाज करणारी मंडळी येथे असतात. येथून सूर्यास्ताचे विहंगम दृश्य नेत्रांनी टिपता येते. पॅराग्लाइड करणे, अन्य जलक्रीडा, कड्यावरून उडी मारणे असे अनेक उपक्रम येथे उपलब्ध असतात. गोव्यातील सुंदर समुद्रकिनाऱ्यांपैकी हा एक आहे. ‘आरंबोल’ पणजीपासून 55 किमी अंतरावर आहे. याला विदेशी लोकांनी पसंती दिली आहे. हा किनारा 2.5 किमीपर्यंत पसरलेला आहे. गोव्याच्या इतर समुद्रकिनाऱ्यांच्या तुलनेत ‘आरंबोल’चे व्यावसायिकीकरण कमी झाले आहे.

    या समुद्रकिनाऱ्यापासून जवळ असलेले जंगल हे एक आकर्षण आहे. येथे अनेक प्रजातींचे वन्यजीव आहेत. पर्यटक या समुद्रकिनाऱ्यावर पॅराग्लायडिंग आणि इतर जलक्रीडांचा आनंद घेऊ शकतात. ‘डॉल्फिन स्पॉटिंग’ हा एक लोकप्रिय प्रकार आहे. येथे मध्यम श्रेणीची हॉटेल्स आणि लॉज आढळू शकतात.

    ‘आरंबोल’चा वर्षातील सर्वात उष्ण महिने साधारणतः मार्च ते मे असतात. जानेवारी, फेब्रुवारी, एप्रिल, मे आणि डिसेंबर हे सर्वाधिक सूर्यप्रकाशित महिने आहेत. या गावातील मिरची या पिकास ‘जीआय’ मानांकन मिळालेले आहे. हरमलची मिरची विशेष प्रसिद्ध आहे. गोव्यातील सर्वच किनारे विशेषतः विदेशी पर्यटकांचे आकर्षण असते. त्यातही उत्तर गोव्यातील हा किनारा अनेक वर्षांपासून विदेशी पर्यटकांना आकर्षित करतो. या किनाऱ्यावर व्यावसायिकदृष्ट्या मोठे असे विशेष काही नसले तरीही या किनाऱ्याच्या निसर्गसुंदरतेमुळे येथे पर्यटक असतात.

  • न्हावीगड किल्ला

    न्हावीगड किल्ला

    नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण येथून दक्षिणोत्तर सह्याद्री पर्वतरांगेची सुरुवात होते. या सह्याद्रीच्या रांगेला ‘सेलबारी’ आणि ‘डोलबारी’ रांग असे म्हणतात. ‘सेलबारी’ रांगेवर ‘न्हावीगड’ हा किल्ला आहे. या किल्ल्याला ‘रतनगड’ असेदेखील म्हणतात. इसवी सन १४३१ मध्ये अहमदशहा बहमानी व गुजरातचा सुलतान यांच्या सैन्यात न्हावीगडाच्या पायथ्याशी मोठे युध्द झाले होते, असा उल्लेख आढळतो. पुढील काळात शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात हा गड होता. पायथ्याशी पाताळवाडी हे गाव आहे. तेथून न्हावीगड दक्षिणोत्तर पसरलेला दिसतो. गडावर जाण्याची वाट गडाच्या उत्तरेकडून आहे.

    गडाच्या पायथ्याशी एका लाकडी पट्टीवर सूर्य,चंद्र,वाघ,नाग कोरलेले आहेत. बाजूला काही शिळा पडलेल्या आहेत. येथे काही भगवे झेंडे लावले आहेत. गड चढायला सुरुवात केल्यावर कातळावर सप्तश्रृंगी देवीचे शिल्प कोरलेले दिसते. या मंदिराच्या दोनही बाजूंना बुजलेली पाण्याची टाकी आहेत. देवीचे मंदिर पाहून परत चढायला सुरुवात केल्यावर एक बुरुज मिळतो. येथे कातळात कोरलेली ४ पाण्याची टाकी आहेत. पुढचा मार्ग दोन उद्ध्वस्त बुरुजांच्या मधील पायर्‍यांवरुन जातो. थोडे चढून गेल्यावर गडावर जाणार्‍या पायर्‍या लागतात. किल्ल्याच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर प्रथम एक मोठे चौकोनी टाक लागते. त्याच्या पुढे उध्वस्त वाड्याचे अवशेष दिसतात.

    वाड्याच्या मागे पुन्हा उद्ध्वस्त घराचे काही अवशेष दिसतात. गडाच्या दक्षिणेला एक सुळका आहे. तो चढून जाण्यासाठी प्रस्तरारोहण आवश्यक आहे. संपूर्ण गडमाथा फिरण्यास अर्धा तास लागतो. या गडावरुन पूर्वेला तांबोळ्या, मांगीतुंगी तर दक्षिणेला मुल्हेर, मोरागड, हरगड, साल्हेर आणि सालोटा हा परिसर दिसतो. दरम्यान, गडावर चढण्यासाठी असणाऱ्या पायऱ्यांवर माती साचलेली असल्याने जपून चढावे लागते. न्हावीगडावर जाण्यासाठी नाशिक-सटाणा मार्गे ताहाराबादला जावे लागते. ताहाराबादपासून ७ किमीवर मांगीतुंगी आहे. येथून वडाखेलला जावे. न्हावीगडाच्या पायथ्याच्या पाताळवाडी आहे. वडाखेल ते पाताळवाडी हे चालत अंतर अर्ध्या तासाचे आहे. पाताळवाडीतून सरळ वाट किल्ल्याच्या पठारावर गेलेली आहे. ताहाराबादहून वडाखेलपर्यंत रिक्षा भाड्याने घेऊन जाता येते.

  • कारंजा-सोहोळ अभयारण्य

    कारंजा-सोहोळ अभयारण्य

    वाशीम जिल्ह्यात कारंजा-सोहोळ अभयारण्य हे एक लहानसे अभयारण्य आहे. हे काळविटांसाठी प्रसिद्ध आहे. काळविटांना राहण्यायोग्य जागा तयार करण्यासाठी आणि त्यातून काळविटांची संख्या वाढविण्यासाठी वन विभागाने प्रयत्न सुरू केले आहेत. वन विभाग या अभयारण्याचा दर्जा सुधारण्यासाठी प्रयत्नरत आहे. कारंजा-सोहोळ या अभयारण्यातज गवती माळरान आणि झुडुपी जंगल आहे. या अभयारण्यात काळवीट, नीलगाय, रानडुक्कर दिसून येते.

    हे अभयारण्य कारंजापासून मानोरा रोडवर ७.४ कि. मी. अंतरावर आहे. कारंजा परिक्षेत्रातील कारंजा, गिर्डा, दादगाव व सोमठाणा नियतक्षेत्राचा 781.4 हेक्टर वनक्षेत्राचा अभयारण्यात समावेश केला आहे. या अभयारण्याच्या पूर्वेला यवतमाळ जिल्ह्याची सीमा आहे. सन २००० साली या माळरानास अभयारण्य म्हणून घोषित केले आहे. गवती माळरान या प्रकारात या अभयारण्याची गणना केली जाते.

    या अभयारण्यात काळवीट, रानडुक्कर, कोल्हा, नीलगाय, रानमांजर यांचे यांचे अस्तित्व आहे. पळस, बेहडा, काटसावर, मोहा, कळंब, खैर, इत्यादी वृक्ष प्रजाती तसेच जवळपास १४५ प्रजातींचे पक्षी आपल्याला दिसून येते. या अभयारण्याला ‘गवती माळरान’ असेही ओळखले जाते.

  • गणपतीपुळेतील श्री गणेश मंदिर

    गणपतीपुळेतील श्री गणेश मंदिर

    गणपतीपुळे हे कोकणातील एक प्रसिद्ध आणि जागृत क्षेत्र आहे. हे समुद्रकिनाऱ्यावरील श्री गणेश मंदिर पर्यटकांमध्ये सुपरिचित आहे. रत्नागिरी शहरापासून हे २५ किलोमीटर व मुंबईपासून सुमारे ३५० कि.मी. अंतरावर हे क्षेत्र आहे. गणपतीपुळ्याचे हे गणेशस्थान पेशवेकालीन अतिप्राचीनस्थान आहे. येथे पूर्वी केवड्याचे वन होते. त्याठिकाणी बाळंभटजी भिडे हे ब्राह्मण राहत होते. मोगलाईच्या काळात भिडेंवर संकट कोसळले. संकटाचे निवारण झाले तरच अन्नग्रहण करीन, असा निश्चय करुन त्यांनी मंगलमूर्तीची उपासना करण्यासाठी या केवड्याच्या वनात मुक्काम केला. त्यांनी अन्नपाणी वर्ज्य केले. एके दिवशी भिडेंना दृष्टांत झाला की, मी याठिकाणी भक्तांच्या कामना परिपूर्ण करण्यासाठी गणेशगुळे येथून दोन गंडस्थळे व दंतयुक्त स्वरुप धारण करुन प्रकट झालो आहे. माझे निराकार स्वरुप डोंगर हे आहे. माझी सेवा, अनुष्ठान, पूजा कर, तुझे संकट दूर होईल.

    त्याच कालखंडात खोत भिडे यांच्या गाईने दूध देणे बंद केले. गुराख्याने तिच्यावर बारीक लक्ष ठेवले. तेव्हा त्याला दिसले की सध्याच्या मूर्तीच्या जागी डोंगरावरील एका शिळेवर गायीच्या स्तनातून सतत दूधाचा अभिषेक होत होता. हा प्रकार त्याने खोतांना सांगितला. त्यांनी तात्काळ सर्व परिसराची सफाई केली. त्यांना दृष्टांतातील गणेशाची मूर्ती आढळली. त्या ठिकाणी गवताचे छप्पर करुन त्यांनी छोटेसे मंदिर उभारले. सारी धार्मिक कृत्ये भिडे भटजींनी सुरु केली. हे मंदिर समुद्रकिनाऱ्याकडे दिसणाऱ्या एका छोट्या टेकडीवर आहे. ते भारतातील सर्वात महत्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. समुद्रकिनाऱ्याच्या निसर्गसौंदर्याव्यतिरिक्त, गणपतीपुळे हे ‘पॅराग्लायडिंग’, ‘कयाकिंग’ आणि ‘स्नॉर्कलिंग’ यांसारख्या विविध साहसी खेळांसाठी देखील प्रसिद्ध आहे. पर्यटक समुद्रकिनाऱ्यावर लांब फिरण्यासाठी देखील जाऊ शकतात; किंवा आराम करू शकतात. शहरातील जीवनाच्या गजबजाटापासून दूर, शांततापूर्ण आणि आरामदायी समुद्रकिनारा शोधणाऱ्यांसाठी गणपतीपुळे हे एक योग्य ठिकाण आहे.

    गणपतीपुळे येथील मूर्ती स्वयंभू आहे, अशी मान्यता आहे. सह्याद्री पर्वतातील डोंगराळ भागात ही नैसर्गिक मूर्ती विराजमान आहे. जवळच पश्चिमेला समुद्र असल्यामुळे हे देऊळ आगळेवेगळे आहे. या मंदिराला प्रदक्षिणा घालण्यासाठी संपूर्ण डोंगराला प्रदक्षिणा घालणे क्रमप्राप्त असते. १ किलोमीटर लांबीचा हा प्रदक्षिणामार्ग समुद्र, वाळूचा किनारा आणि झाडांमुळे अतिशय सुंदर आहे. या ठिकाणी समुद्र आणि वाळूचा किनारा असल्याने तेथे पर्यटकांची अतिशय गर्दी पहावयास मिळते. हा भारताच्या कोकण किनारपट्टीवर रत्नागिरीत असलेला एक लोकप्रिय समुद्रकिनारा आहे. शांत परिसर, पांढरे वाळूचे किनारे आणि स्वच्छ निळ्या पाण्यासाठी हा ओळखला जातो. हा समुद्रकिनारा हिरव्यागार टेकड्यांनी वेढलेला आहे. गणपतीपुळे येथे महाराष्ट्र राज्य पर्यटन विकास महामंडळाचे विश्रामगृह आहे.

  • लाडघर समुद्रकिनारा

    लाडघर समुद्रकिनारा

    रत्नागिरीतील दापोलीमध्ये लाडघर हा एक रोमांचक असा समुद्रकिनारा आहे. हा किनारा दापोलीपासून आठ किमी अंतरावर आहे. येथे जलक्रीडा, शांतता अनुभवत मजा लुटता येते. ‘लाडघर’ समुद्रकिनाऱ्याचा उत्तरेकडील भाग खडकाळ आहे, येथील बहुतेक भागात बारीक वाळू आणि दक्षिणेकडील भागात खडबडीत वाळू आहे. लाडघरला भरपूर हॉटेल्स आहेत.

    त्रितारांकित हॉटेल्स रिसॉर्ट्सपासून घरच्या निवासापर्यंत विस्तृत श्रेणी आहे. लाडघर किनारा सूर्यास्ताच्या वेळी उमटणाऱ्या आकाशातील रंगांसाठी प्रसिद्ध आहे. आकाशातील केशरी-लाल रंगाचे मिश्रण समुद्राच्या पाण्याला देखील तेजस्वी रंग देते, त्यामुळे हा समुद्रकिनारा ‘तामस तीर्थ’ म्हणूनही ओळखला जातो. या किनाऱ्यावर जलक्रीडा आणि साहसी सुविधा उपलब्ध आहेत. याशिवाय येथे तांदळाची भाकरी, सोलकढी असे विविध प्रकारचे स्थानिक लोकप्रिय पदार्थ मिळतात. ज्यामुळे ते खाद्यप्रेमींसाठी एक परिपूर्ण ठिकाण बनते.

  • मोरागड किल्ला

    मोरागड किल्ला

    नाशिक जिल्ह्यातील ‘मोरागड’ आहे, जणू काही हा मुल्हेर किल्ल्याचा दुसरा बालेकिल्लाच आहे. किल्याल्चा गडमाथा म्हणजे एक पठारच आहे. पठारावर दोन ते तीन पाण्याची टाकी आहेत. गडमाथ्यावर चढताना दुसऱ्या दरवाजाजवळ एक गुहा आहे. दोन-तीन वाड्यांचे उद्ध्वस्त अवशेष दिसतात. येथे माथ्यावर एक सुंदर बांधीव तलाव आहे. याव्यतिरिक्त गडावर आणखी काही नाही. या गडावरून मुल्हेरचे पठार-माची, हरगड, मांगीतुंगी, न्हावीगड, तांबोळ्या, हनुमान टेकडी पाहता येते.

    मोरागडावर जाणारी एकच वाट आहे. ती मुल्हेरगडाच्या बालेकिल्ल्यावरून जाते. येथून भडंगनाथांच्या मंदिराकडे तोंड करून उभे राहिल्यावर उजवीकडे वर जाणाऱ्या वाटेने जावे लागते. या वाटेने थोडे वर गेल्यावर मोरागडाकडे जाणारी वाट दिसते. येथून गडावर जाण्यासाठी अर्धा तास पुरतो. गडावर जाताना तीन दरवाजे लागतात. मोरागडावर राहण्याची सोय नाही. गडावर पिण्याच्या पाण्याची टाकी आहेत, मात्र त्यांना उन्ह्याळ्यात पाणी नसते.

  • अनेर धरण अभयारण्य

    अनेर धरण अभयारण्य

    महाराष्ट्राच्या धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुक्यात अनेर धरण अभयारण्य आहे. अनेर धरण अभयारण्य नाशिक प्रशासकीय विभागात येते. अनेर नदीवर असलेल्या धरणाजवळ सुमारे ८३ चौ. कि. मी. क्षेत्रात हे वसलेले आहे. सातपुडा समृद्ध आणि दुर्मीळ अशा वनराईचे दर्शन या अभयारण्यात होते. पूर्णा, तापी नद्यांच्या या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर गवताळ झुडूपे असल्यामुळे अनेक तृणभक्षीय प्राणी येथे आढळतात. शिरपूरपासून 16 कि.मी अंतरावर मुंबई-आग्रा रस्त्याला लागून हे अभयारण्य आहे. येथे साग, अंजन, पळसाची झाडे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. ‘अरूणावती’ नदीच्या पाणलोट क्षेत्रानजीकचे हे क्षेत्र महाराष्ट्र शासनाने सन 1986 मध्ये ‘अनेर डॅम वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित केले.

    शुष्क पानगळीच्या आणि खुरट्या काटेरी वनांसाठी हे अभयारण्य ओळखले जाते. या अभयारण्यात ‘हरियाल’ देखील आढळते. या अभयारण्यातील ‘कडरागड’ येथे अखंड दगडात कोरलेल्या गुंफा आपले लक्ष वेधून घेतात. अभयारण्याला भेट देण्याचा उत्तम कालावधी सप्टेंबर ते फेब्रुवारी असा आहे. धुळे येथून शिरपूर येथे जाण्यासाठी दर अर्ध्या तासाला बस सेवा उपलब्ध आहे. नक्षत्र वन, चिरंजीव वनही पाहण्यासारखे आहे. पर्यटकांसाठी नौकांची सुविधाही उपलब्ध आहे. येथील बगीचा मनोहर आहे. येथे नौकानयनची सुविधा आहे. येथून सुर्यास्ताचे होणारे दर्शन विलोभनीय असते.

    या अभयारण्यात प्रामुख्याने बाभूळ, हेंकळ, चिंच, मोहा, आवळा, साग, अंजन, पळस, धावडा, आपटा, सलई या वृक्ष प्रजाती आढळतात. जैवविविधतेने संपन्न असा हा प्रदेश आहे. कोल्हा, भेकर, खार, मोर, चिंकारा, सुगरण, कोकिळा, घुबड, ससा, तित्तर, बटेर, गिधाड, सुतारपक्षी, मैना, मुंगूस, कोब्रा, सायाळ, घोरपड, मन्यार, सरडा, लांडगा, अस्वल, हॉर्नबिल, पानकोंबडी, रानडुक्कर, बगळे, तडस अशा प्राणी व पक्ष्यांनी हा प्रदेश समृद्ध आहे. स्थानिक आणि स्थलांतरीत पक्षी येथे मोठ्या संख्येने पाहण्यास मिळतात.

  • पुण्यातील बालाजी मंदिर

    पुण्यातील बालाजी मंदिर

    दक्षिणेकडील तिरुमला, तिरुपती येथील प्रसिद्ध असलेले श्री बालाजी मंदिर प्रतिकृती पुण्यात आहे. नारायणपूरजवळ केतकवळे येथे हे मंदिर आहे. हे गाव पुरंदर किल्ल्याच्या परिसरात वसलेले असून निसर्गरम्य क्षेत्रात आहे. येथे जाणारा मार्ग हिरव्यागर्द शेतांतून जातो. नदीनाले आणि अनेक लहान-मोठ्या धबधब्यांचे यावेळी दर्शन होते. लोक याला ‘प्रति बालाजी मंदिर’ आणि ‘मिनी बालाजी मंदिर’ असेही म्हणतात. पुणे-बेंगळुरु महामार्गाच्या बाजूला नारायणपूर जवळ हे मंदिर आहे. पुणे रेल्वेस्थानक आणि बसस्थानकापासून सुमारे ४५ किमी अंतरावर आहे. या मंदिराचा परिसर सुमारे २३ एकराचा आहे.

    या मंदिरात शुध्दी आणि एकांतसेवा विधी दररोज होतात. दर शुक्रवारी मंदिरात अभिषेक आणि उंजल-सेवा केली जाते. येथे भाविक अन्नदान, मिठाई खरेदी करुन देवाला अर्पण करू शकतात. मोफत महाप्रसादाचा आनंद देखील घेऊ शकतात. वेंकटेश्वरा चॅरिटेबल ट्रस्टने सन 1996 ते सन 2003 या काळात हे मंदिर बांधले. या मंदिराच्या बांधकामासाठी 27 कोटी रुपये खर्च करण्यात आले. या बालाजी मंदिरातील सर्व पूजा आणि सेवा तिरुपती बालाजी मंदिरातील पुजारी करतात. भाविकांना प्रसाद म्हणून लाडू मिळतात. या मंदिरात रामनवमी, विजया दशमी आणि दीपावली सारखे सण देखील साजरे केले जातात. वैकुंठ एकादशी, कानू पोंगल आणि गुढीपाडवा देखील येथे साजरा केला जातो.

    एप्रिल आणि मे हे या प्रदेशातील सर्वात उष्ण महिने आहेत. जेव्हा तापमान ४२ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते. येथे हिवाळा कडक असतो. रात्रीचे तापमान १० अंश सेल्सिअसपर्यंत जाऊ शकते, परंतु दिवसाचे सरासरी तापमान सुमारे २६ अंश सेल्सिअस असते. पुणे जंक्शन हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. येथून मंदिरात टॅक्सीने जाता येऊ शकते. पुण्यापासून बालाजी मंदिरात जाण्यासाठी अनेक प्रकारची खासगी वाहने उपलब्ध आहेत. त्याचप्रमाणे बसनेही प्रवास करून सहज पोहोचता येते. विमानाने प्रवास करीत असल्यास सर्वात जवळचे पुणे विमानतळ आहे.

  • मोरजी समुद्रकिनारा

    मोरजी समुद्रकिनारा

    आकर्षक समुद्रकिनाऱ्यांमुळे गोव्याचे जगभरात नाव झाले आहे. एवढेच नाही, तर गोव्यातील काही किनारे विदेशातील काही देशांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय आहेत. असाच उत्तर गोव्यातील मोरजी समुद्रकिनारा आहे, जो रशियामध्ये विशेष प्रसिद्ध आहे. रशियातील लाखो पर्यटक दरवर्षी येथे आवर्जून येतात. मोरजी किनारा हा उत्तर गोव्यातील शांत समुद्रकिनाऱ्यांपैकी एक आहे. रशियाच्या पर्यटकांमध्ये मोठ्या लोकप्रियतेमुळे ‘लिटल रशिया’ म्हणूनही तो ओळखला जातो.

    या किनाऱ्याचे आणखी एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे येथे ऑलिव्ह रिडले कासवांचे संवर्धन केले जाते. कासव संवर्धन केंद्र म्हणूनही हा किनारा मोलाची भूमिका बजावतो. या किनाऱ्यावरुन गोव्यातील सूर्योदयाचे सर्वोत्तम दृश्य अनुभवता येते. अशा प्रकारे, सुंदर सूर्योदयाचा आनंद घेण्यासाठी आणि पहाटे किनाऱ्यावरुन चालण्याचा आनंद घेण्यासाठी लवकर उठून अनेक पर्यटक येथे येत असतात. मोरजी समुद्रकिनाऱ्यावरील ‘शॅक्स’ वर उत्तम प्रकारे नाश्ता मिळतो. यामध्ये पारंपरिक खाद्यपदार्थांसह देशी-विदेशी पदार्थही असतात. ही ‘शॅक्स’ सकाळी खूप लवकर उघडतात.

    ‘ऑलिव्ह रिडले’ कासवांच्या लुप्तप्राय प्रजाती येथे संवर्धित केल्या जातात. ही कासवे येथे पाहता येतात. गोव्यातील हा सर्वात अनोखा अनुभव आहे. हा किनारा पहायला गेल्यावर आसपास अन्य काही आकर्षित करणारी स्थळे आहेत. ती पाहू शकता. ‘शापोरा’ नदीवरील पर्यटन पाहू शकता. ही गोव्यातील प्रसिद्ध नदी आहे. या नदीवर १ ते २ तास किंवा अर्धा दिवस किंवा रात्रभर हाऊसबोट क्रूझचा आनंद लुटू शकता. येथे सूर्यास्त समुद्रपर्यटन देखील उपलब्ध असते. मोरजी किनारा आणि लगतची शापोरा नदी ही पक्षीप्रेमींसाठी आकर्षणाची ठिकाणे आहेत. किंगफिशर, कोकिळा, सँडपायपर्स, बे-बॅक्ड श्राइक आणि सँड प्लोव्हर यासह अनेक पक्ष्यांच्या प्रजाती येथे आढळतात.

    मोरजीमध्ये निवासाचे अनेक पर्याय आहेत. यामध्ये हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स, कॉटेज आणि गेस्ट हाऊस यांचा समावेश आहे. बहुतेक हॉटेल्स समुद्राला समांतर वाहणाऱ्या रस्त्यावर वसलेली आहेत. त्यापैकी काही नदीकाठी वसलेली आहेत. येथून ‘शापोरा’ची दृश्ये देतात. मोरजीमध्ये सर्वसामान्यांना परवडणाऱ्या आणि लक्झरी दोन्ही श्रेणीतील हॉटेल्स उपलब्ध असतात. या किनाऱ्याला ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान भेट द्यावी. यावेळी हवामान आल्हाददायक असते, पाऊस नसतो. त्यामुळे समुद्रही शांत असतो. या परिसरात देखणी मंदिरे, स्थानिक उद्यानेही आहेत. येथे जायचे झाल्यास विमानप्रवास असल्यास मोपा विमानतळावर उतरावे. हे विमानतळ आणि हा किनारा एकाच पेडणे तालुक्यात आहेत. रेल्वे प्रवास केल्यास पेडणे रेल्वेस्थानक, थिवी रेल्वेस्थानक जवळ आहेत.

  • मणिकपुंज किल्ला

    मणिकपुंज किल्ला

    डोंगरमाथ्यांवरील गडकिल्ले हे महाराष्ट्राचे वैभव आहे. सह्याद्री, सातपुडा, अजिंठा-सातमाळा अशा पर्वतरांगांमध्ये अनेक किल्ले आहेत, जे शेकडो वर्षे होऊनही इतिहासाची साक्ष देत आजही उभे आहेत. नाशिक जिल्ह्याच्या पूर्वेस व औरंगाबाद जिल्ह्यास लागून असलेल्या अजिंठा-सातमाळा रांगेत ‘मणिकपूंज’ एक लहानसा प्राचीन किल्ला आहे. या गडावर देवीची मूर्ती असलेले लेणे पहायला मिळते. हे लेणे कातळात खोदलेले आहे. आत देवीच्या मुर्तीची स्थापना केलेली दिसते. लेण्याच्या वरच्या टप्प्यावर एक पाणी नसलेले टाके आहे.

    त्याच्याही वर माथ्यावर चढून गेल्यावर आणखी एक सुकलेले टाके व पीर दिसतो. किल्ल्यावर एवढ्याच गोष्टी शिल्लक राहिल्या असून याव्यतिरिक्त कुठलेही अवशेष नाहीत. किल्याचावर पिण्याच्या पाण्याची अथवा खाण्याची कोणतीही सोय नाही. येथे जाण्यासाठी मनमाड – भुसावळ रेल्वेने जाऊन नांदगाव स्थानकात उतरावे. त्यानंतर नांदगाव – औरंगाबाद रस्त्यावरील कासारबारी या गावात जावे. ‘मणिकपुंज’ला जाण्यासाठी या गावातून रस्ता आहे. येथून गडावर जाण्यास अर्ध्या तासाचा वेळ लागतो.

  • नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य

    नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य

    नाशिक जिल्ह्यातील नांदूर मधमेश्वर हे पक्षी अभयारण्य विलोभनीय आहे. पक्षी निरीक्षकांना मनासारखी दृश्ये टिपता यावीत, म्हणून वन विभागाने येथे खास निर्मिती केली आहे. या परिसरात पक्ष्यांना बसण्यासाठी लाकडी दगडी उंचवटे निर्माण केले आहेत. नांदूरमधमेश्वर हे ठिकाण नाशिक-निफाड रस्त्यावर आहे. सन १९८२ मध्ये ज्येष्ठ पक्षी तज्ज्ञ डॉ. सलीम अली यांनी नांदूर मधमेश्वरला भेट दिली. त्यावेळी हे ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ असल्याचे उद्गार त्यांनी काढले. हा परिसर अभयारण्य म्हणून घोषित करण्याची विनंती केली. पुढे सन १९८६ मध्ये हा परिसर नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य म्हणून अधिसूचित करण्यात आला.

    या अभयारण्यात स्पूनबिल, कॉमन क्रेन, फ्लेमिंगो, डक, यांसारख्या विविधरंगी विदेशी पक्ष्यांचे वास्तव्य असते. कडवा व गोदावरी नदीच्या संगमावर नांदूरमधमेश्वरला एक धरण बांधले आहे. येथील जलाशय या पक्ष्यांची तहान भागवितो. ओरियन्टल, हनी बझार्ड, इंडियन रोलर, किंग फिशर, पाईड किंगफिशर, मार्शल हेरियर, स्पूनबिल, कुट, कॉमन टिल, पिग्मीगुस, ग्रेटर फ्लेमिंगो, कॉमन क्रेन, पर्पल हेरॉन, ग्रे हेरॉन, इंडियन सिलव्हर बिल, ग्रीन बिटर, लॅपविंग, व्हाईट नेक्ड स्टॉर्क, ओपन बिल स्टॉर्क, व्हिललिंग डक, मलार्ड पोचार्ड, गढवाल, नॉर्दन शाऊलर, मिनटेल, रेड क्रिस्टेड पोचार्ड, रिव्हर टर्न, चक्रवाक, स्पॉड बिल डक, ब्राह्मणी डक व्हाईट आय बीज, कोम डक, जिकाना, लेसर, तरंग, वैष्णव, हळदीकुंकू, चांदवा, नयनसरी, तलवार, पांढरा शरारी, मोरशरारी मुग्धबलाक, चिमण्या, पर्लल मुरेन, जांभळी पाणकोंबडी, जांभळा बलक, लाल डोक्याची टिटवी खंड्या असे अनेक पक्षी येथे वास्तव्यासाठी असतात.

    अनेक विविध रंगांचे, आकारांचे, आवाजांचे हजारो पक्षी येथे दिसतात. ऑक्टोबर ते डिसेंबर दरम्यान विविध रंगांचे, मंजुळ आवाजाचे दुर्मिळ पक्षी अनेक देशांमधून या अभयारण्यात हजर होतात. कडाक्याच्या थंडीत येथे पर्यटकांची वर्दळ वाढते. शेकडो पक्षीप्रेमी कॅमेरे व दुर्बीणी घेऊन पक्षी निरीक्षणासाठी येथे जातात. निसर्गात मुक्तपणे विहार करणारे विविध पक्षी येथे येणाऱ्यांना प्रचंड आनंद देतात. येथील जलाशयाभोवतीही विविध पक्षी पाहता येतात. हे पक्षी पाहणे, त्यांचा मंजुळ आवाज ऐकणे, हा अनुभव अतिशय विलक्षण असतो. या अभयारण्यात युरोप, श्रीलंका, म्यानमार, बांग्लादेश, पाकिस्तान या भागांतून हजारो किलोमीटर अंतर कापून पक्षी येतात. आतापर्यंत अशा 250 वेगवेगळ्या जातींच्या पक्ष्यांची नोंद केली गेली आहे. येथे पर्यटन हंगामात नेहमीच पर्यटकांची वर्दळ असते.

  • येडशी रामलिंग घाट

    येडशी रामलिंग घाट

    धाराशिव जिल्ह्यातील येडशी रामलिंग घाट अभयारण्य हे पर्यटकांसाठी एक सुंदर प्रेक्षणीय स्थळ आहे. या अभयारण्याची स्थापना सन् १९९७ साली करण्यात आली. अवघ्या २२.३८ चौ.किमी. क्षेत्रफळावर वसलेल्या या अभयारण्यात काही मोजकेच पक्षी-प्राणी विपूल प्रमाणात आढळतात. यामध्ये लांडगा, हरीण, माकडे, मोर इत्यादींचा समावेश आहे.

    एका प्राचीन मंदिरामुळे या अभयारण्याची शोभा अधिकच वाढलेली आहे. येथे श्रीराम मंदिर आहे. मंदिरापासून थोड्या अंतरावर एक धबधबा असून या धबधब्याखाली एक गुहा आहे. यामुळे या अभयारण्याला ऐतिहासिक महत्त्व आहे.
    असे सांगितले जाते की, जेव्हा रावण सीतेचे अपहरण करून लंकेस निघाला होता, तेव्हा त्याने तिथे मुक्काम केला. तिथे एक आंघोळीची न्हाणी आहे. त्या न्हाणीला ‘सीतेची न्हाणी’ असे म्हणतात. येथेच रावणाची आणि गरुडाची लढाई झाली होती. तेव्हा रावणाने त्या गरुडाचे पंख कापून त्याला ठार मारले होते. येथे त्या गरुडाची समाधी आहे. त्यामुळे हे स्थळ पाहण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी असते.