📅 दिनांक 12 जुलै : इतिहासात आजच्या दिवशी काय घडलं?

दिनदर्शिकेवर दररोज एक तारीख बदलते… त्या प्रत्येक तारखेनं आपल्याला अनेक आठवणी, ऐतिहासिक वळणं आणि जगाला दिशा देणाऱ्या घटना दिल्या आहेत. इतिहासाचं पान उलटलं की त्यावर नोंदलेली प्रत्येक घटना काहीतरी नवीन सांगते — कधी समाज बदलला, कधी नवं तंत्रज्ञान आलं, तर कधी जगभर उलथापालथ झाली. चला तर मग, पाहूया आजच्या तारखेला या दिवशी इतिहासात काय काय घडलं होतं…

दिनविशेष

दिनांक १२ जुलै

रविवार · इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आजचा विशेष: आज या प्रकारची नोंद उपलब्ध नाही. (दिनांक १२ जुलै २०२६ रोजी पंचांगानुसार कोणतीही मुख्य मराठी/हिंदू प्रांतिक सण, महाशिवरात्र, आषाढी/कार्तिकी एकादशी किंवा चतुर्थी उपलब्ध नाही.)

१महाराष्ट्र घटना १भारत घटना १जग घटना ०शोध/तंत्रज्ञान १जयंती १स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

जागतिक मलाला दिन: संयुक्त राष्ट्रांनी २०१३ मध्ये पाकिस्तानची बाल हक्क कार्यकर्त्या मलाला युसफझाई हिच्या वाढदिवसानिमित्त १२ जुलै हा दिवस ‘जागतिक मलाला दिन’ म्हणून घोषित केला. मुलींच्या शिक्षणाच्या अधिकारासाठी तालिबानविरुद्ध लढा देणाऱ्या मलालाच्या धैर्याचा सन्मान करणे आणि जगभरातील महिला शिक्षणाचा प्रसार करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. मलाला ही शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळवणारी जगातील सर्वात तरुण व्यक्ती आहे.

आंतरराष्ट्रीय पेपर बॅग दिन: प्लास्टिकच्या वाढत्या प्रदूषणामुळे पर्यावरणाला होणारा धोका कमी करण्यासाठी आणि कागदी पिशव्यांच्या वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. १८५२ मध्ये अमेरिकेचे फ्रान्सिस वोले यांनी पहिली कागदी पिशवी बनवण्याचे मशीन पेटंट केले होते, ज्याच्या स्मरणार्थ आणि पर्यावरण जनजागृतीसाठी हा दिवस पाळला जातो.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

आजच्या दिवशी असा दिन नोंदवलेला नाही.

🚩 महाराष्ट्र दिन

आजच्या दिवशी असा दिन नोंदवलेला नाही.

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१९६१

पानशेत पूर दुर्घटना

१२ जुलै १९६१ रोजी पुण्याच्या पश्चिमेस असलेले पानशेत धरण मातीचे काम पूर्ण न झाल्याने आणि मुसळधार पावसामुळे फुटले. याचे पाणी मुठा नदी पात्रातून थेट पुणे शहरात घुसले, ज्यामुळे ऐतिहासिक खडकवासला धरणालाही तडे गेले. या भयानक पुरामुळे पुणे शहराचे अपरिमित नुकसान झाले, शेकडो नागरिकांना प्राण गमवावे लागले आणि हजारो कुटुंबे बेघर झाली. पुण्यातील नागरिकांचे पुनर्वसन करण्यासाठी त्यानंतर अनेक नव्या पेठा (उदा. लोकमान्यनगर, गोखलेनगर) वसवण्यात आल्या.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१९८२

‘नाबार्ड’ बँकेची स्थापना

१२ जुलै १९८२ रोजी भारताच्या संसदेच्या कायद्यान्वये ‘नाबार्ड’ ची स्थापना करण्यात आली. शिवरामन समितीच्या शिफारशीनुसार रिझर्व्ह बँकेच्या कृषी कर्ज विभागाची जागा या बँकेने घेतली. ग्रामीण भागातील शेती, लघुउद्योग, कुटीरोद्योग आणि ग्रामोद्योगांना पतपुरवठा करून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकट करण्यात नाबार्डची भूमिका अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरली आहे.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१९७५

साओ टोमे आणि प्रिन्सिपेला पोर्तुगालपासून स्वातंत्र्य

आफ्रिका खंडाच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील साओ टोमे आणि प्रिन्सिपे या छोट्या बेटांच्या देशाने १२ जुलै १९७५ रोजी अनेक शतकांच्या पोर्तुगीज राजवटीपासून अधिकृतपणे स्वातंत्र्य मिळवले. मॅन्युएल पिंटो दा कोस्टा हे या देशाचे पहिले राष्ट्रपती बनले.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

आजच्या दिवशी असा शोध नोंदवलेला नाही.

🎂 जयंती

दुर्गाबाई भागवत १९१० – २००२

📍 जन्मस्थळइंदूर (मध्य प्रदेश)

👨‍👩‍👧 कुटुंबकऱ्हाडे ब्राह्मण कुटुंब; आजोबा राजा रामशास्त्री भागवत हे संस्कृतचे गाढे अभ्यासक

📝 परिचय दुर्गाबाई भागवत (दुर्गा आजी) या मराठी साहित्यातील ख्यातनाम लेखिका, थोर संशोधक, लोकसाहित्याच्या अभ्यासक आणि मानववंशशास्त्रज्ञ होत्या. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वाङ्मयसेवा आणि संशोधनाला वाहिले.

⭐ योगदान त्यांनी बौद्ध धर्माचा सखोल अभ्यास करून ‘सिद्धार्थ जातक’चे ७ खंड मराठीत अनुवादित केले. ‘लोकसाहित्याची रूपरेषा’ हा ग्रंथ लिहून मराठीत लोकसाहित्य शास्त्राचा पाया रचला. ‘ऋतुचक्र’ आणि ‘व्यासपर्व’ ही त्यांची पुस्तके मराठी ललित साहित्यातील मैलाचे दगड मानली जातात. १९७५ च्या आणीबाणीला कडाडून विरोध करत कराड येथील ५१ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी गाजवले, जिथे त्यांनी सरकारी हस्तक्षेपाचा जाहीर निषेध केला होता.

🤔 रंजक माहिती दुर्गाबाईंनी आपल्या तत्त्वांसाठी भारत सरकारने देऊ केलेला सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘पद्मश्री’ आणि केंद्रीय साहित्य अकादमी पुरस्कारही नाकारला होता.

🪔 स्मृतिदिन

के. आसिफ १९२२ – १९७१

📍 जन्मस्थळइटावा, उत्तर प्रदेश

🎯 क्षेत्रचित्रपट दिग्दर्शन व निर्मिती

📝 परिचय के. आसिफ हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक दिग्गज आणि महत्त्वाकांक्षी चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते आणि पटकथा लेखक होते. अत्यंत भव्य आणि भव्यदिव्य चित्रपट बनवण्यासाठी ते बॉलिवूडमध्ये प्रसिद्ध होते. मध्यमवर्गीय मुस्लिम कुटुंबात जन्मलेल्या आसिफ यांचे पूर्ण नाव करीमुद्दीन आसिफ होते. त्यांच्या कुटुंबाचा चित्रपटांशी संबंध नव्हता, मात्र चित्रपट निर्मितीच्या ओढीने ते मुंबईत आले.

⭐ योगदान त्यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील मैलाचा दगड ठरलेला ‘मुघल-ए-आझम’ (१९६०) हा अजरामर चित्रपट दिग्दर्शित केला. पृथ्वीराज कपूर, दिलीप कुमार आणि मधुबाला यांच्या अभिनयाने सजलेला हा चित्रपट बनवण्यासाठी त्यांना तब्बल १२ ते १४ वर्षे लागली. भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात या चित्रपटाला सर्वकालीन सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा दर्जा मिळाला आहे.

🤔 रंजक माहिती ‘मुघल-ए-आझम’ चित्रपटातील ‘प्यार किया तो डरना क्या’ या गाण्याच्या चित्रीकरणासाठी त्यांनी मुंबईतील प्रसिद्ध स्टुडिओमध्ये लाहोरच्या किल्ल्यातील ‘शीशमहाल’ची हुबेहूब काचेची प्रतिकृती तयार केली होती, ज्यासाठी बेल्जियममधून खास काचा मागवण्यात आल्या होत्या.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

मलाला युसफझाई जन्म: १९९७

📍 जन्मस्थळमिंगोरा, स्वात दरी, पाकिस्तान

🎯 क्षेत्रसामाजिक चळवळ आणि महिला शिक्षण हक्क

👨‍👩‍👧 कुटुंब तिचे वडील झियाउद्दीन युसफझाई हे स्वतः शिक्षक आणि शिक्षण कार्यकर्ते होते, ज्यांनी मलालाला नेहमी अन्यायाविरुद्ध बोलण्याची प्रेरणा दिली.

📝 परिचय १२ जुलै १९९७ रोजी जन्मलेली मलाला ही पाकिस्तानी मुलींच्या शिक्षण हक्कासाठी लढणारी जागतिक स्तरावरील कार्यकर्ती आहे. वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी मुलींच्या शिक्षणाचा प्रचार केल्यामुळे तालिबानी दहशतवाद्यांनी तिच्यावर जीवघेणा हल्ला केला होता, ज्यातून ती सुदैवाने वाचली.

⭐ विशेष कामगिरी तिला २०१४ मध्ये भारतीय बाल हक्क कार्यकर्ते कैलास सत्यार्थी यांच्यासोबत संयुक्तपणे ‘शांततेचे नोबेल पारितोषिक’ प्रदान करण्यात आले. नोबेल मिळवणारी ती जगातील सर्वात तरुण (१७ वर्षे वय) मानकरी आहे.

🤔 रंजक माहिती मलाला सुरुवातीला बीबीसीच्या उर्दू संकेतस्थळावर ‘गुल मकाई’ या टोपणनावाने डायरी लिहीत असे, ज्यामध्ये ती स्वात दरीतील तालिबानी राजवटीच्या अत्याचारांचे वर्णन करत असे.

📖 विशेष उल्लेख

१२ जुलै १९६१ रोजी घडलेली पानशेत धरण दुर्घटना हा आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात मोठा आणि वेदनादायी जलप्रलय मानला जातो. पुणे शहराला पाणीपुरवठा करण्यासाठी मुठा नदीच्या उगम खोऱ्यात पानशेत धरणाची निर्मिती मातीचा वापर करून केली जात होती. धरणाचे काम अंतिम टप्प्यात असतानाच जून आणि जुलै १९६१ मध्ये पुण्यात अभूतपूर्व मुसळधार पाऊस झाला. धरणातील पाण्याचा दाब प्रचंड वाढल्याने भिंतीला भगदाड पडले. १२ जुलैच्या पहाटे धरणाची माती वाहून गेली आणि लाखो क्युसेक पाणी पुण्याकडे झेपावले.

हा पाण्याचा लोंढा एवढा प्रचंड होता की पुढे असलेल्या खडकवासला धरणाची भिंतही पाण्याच्या दाबाने फुटली. सकाळी १० च्या सुमारास पुराचे पाणी पुणे शहरात शिरले. शनिवार पेठ, नारायण पेठ, कसबा पेठ या नदीकाठच्या जुन्या पेठा पाण्याखाली गेल्या. ऐतिहासिक वाडे पत्त्यांसारखे कोसळले. या आपत्तीमुळे शेकडो लोकांना जीव गमवावा लागला तर हजारो लोक बेघर झाले.

या घटनेनंतर तत्कालीन मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांनी पुण्याच्या पुनर्वसनाची धुरा अत्यंत कार्यक्षमतेने सांभाळली. पुण्याचा भूगोल आणि रचना बदलणाऱ्या या घटनेचे पडसाद महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि आर्थिक क्षेत्रावर दीर्घकाळ उमटत राहिले.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

थोर साहित्यिक आणि संशोधक दुर्गाबाई भागवत यांनी १९७५ च्या आणीबाणीच्या काळात जेव्हा कराड येथे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले, तेव्हा त्यांनी व्यासपीठावरून थेट तत्कालीन सरकारच्या हुकूमशाही प्रवृत्तीवर कडाडून टीका केली होती. संमेलनात उपस्थित असलेल्या मंत्र्यांच्या समोरच त्यांनी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, ज्यामुळे त्यांना तुरुंगवासही सोसावा लागला होता. साहित्याचा मंच राजकीय निषेधासाठी धाडसाने वापरणाऱ्या त्या पहिल्या महिला अध्यक्षा होत्या.

❓ आजचा प्रश्न

पुण्यातील १९६१ च्या पानशेत पूर दुर्घटनेनंतर विस्थापित झालेल्या नागरिकांच्या पुनर्वसनासाठी पुणे शहरात कोणत्या नवीन पेठा किंवा वसाहती निर्माण करण्यात आल्या, ज्या आज पुण्याचे मुख्य भाग आहेत?

💬 तुमचे मत

१९६१ च्या पानशेत पूर दुर्घटनेच्या काही आठवणी तुमच्या कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तींनी तुम्हाला सांगितल्या आहेत का? कमेंट बॉक्समध्ये नक्की शेअर करा!