भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे माजी अध्यक्ष डॉ. एस. सोमनाथ यांनी देशाच्या अंतराळ मोहिमांबद्दल एक विधान केले आहे. स्वतःच्या भूमीवरून अंतराळ यानांचे यशस्वी प्रक्षेपण करण्याची क्षमता असणे हीच कोणत्याही देशाची सर्वात मोठी ताकद असते असे प्रतिपादन त्यांनी केले आहे. बेंगळुरू येथे आयोजित एका विशेष ग्रंथ प्रकाशन समारंभात ते पत्रकारांशी बोलत होते.
३२०
अंतराळवीराने पृथ्वीभोवती मारलेल्या एकूण प्रदक्षिणा
१.४ कोटी
अंतराळ प्रवासादरम्यान कापलेले एकूण किलोमीटर अंतर
१८ दिवस
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरील एकूण मुक्काम
६०
भारतासोबत अंतराळ क्षेत्रात सहकार्य करणारे मित्र देश
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
इस्रोचे माजी अध्यक्ष डॉ. एस. सोमनाथ यांनी स्वदेशी भूमीवरून अंतराळ यान प्रक्षेपित करण्याच्या क्षमतेला देशाचे सर्वात मोठे सामर्थ्य म्हटले आहे. गगनयान मोहिमेचे तंत्रज्ञान अत्यंत गुंतागुंतीचे असून ते स्वतःच्या बळावर विकसित केले जात आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो), माजी अध्यक्ष डॉ. एस. सोमनाथ आणि अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला हे या घटनेतील मुख्य चेहरे आहेत. केंद्र सरकारचे अंतराळ विभाग मंत्रालय याचे मुख्य नियंत्रण करते.
तात्कालिक परिणाम
भारताच्या गगनयान मोहिमेच्या तांत्रिक संरचनेत स्वदेशी संशोधनाला अधिक प्राधान्य देण्याची प्रक्रिया वेगवान झाली आहे. मानवरहित चाचणी मोहिमांची संख्या वाढवून सुरक्षा प्रणाली अधिक कडक करण्याचा निर्णय अंतराळ संस्थेने घेतला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने भारतीय अंतराळ धोरणांतर्गत स्वदेशी उद्योगांचा सहभाग वाढवण्यास अधिकृत मंजुरी दिली आहे. राष्ट्रीय अंतराळ स्थानक उभारणीसाठी आणि चंद्र मोहिमेसाठी निधीचे वाटप प्रशासकीय पातळीवर मंजूर करण्यात आले आहे.
गगनयान मोहिमेसमोरील आव्हाने
मानवी अंतराळ मोहिमेची रचना करणे हे अत्यंत कठीण काम असून मानवी जीवाला सुरक्षित ठेवणाऱ्या प्रणाल्या विकसित करणे हे इस्रोसमोरील मुख्य ध्येय आहे.
- अंतराळातील मानवी प्रवासाचे तांत्रिक ज्ञान इतर देशांकडून थेट उपलब्ध होत नाही.
- इस्रो पहिल्यांदा अनेक मानवरहित मोहिमांची यशस्वी चाचणी घेऊन सुरक्षिततेची पडताळणी करणार आहे.
स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय अनुभव
भारताने अंतराळ क्षेत्रात नेहमीच स्वतःच्या बळावर तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर दिला आहे. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर अठरा दिवस घालवून परतलेले अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांच्या अनुभवांचा उपयोग भारताच्या स्वदेशी मोहिमेसाठी केला जाणार आहे. अंतराळात मानवी शरीर कशा प्रकारे प्रतिसाद देते आणि तिथल्या उपकरणांची रचना कशी असावी याचे थेट अनुभव भारतीय मोहिमेला मजबूत करणार आहेत. भारताने अलिकडच्या काळात अनेक उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण करून जागतिक बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण केले आहे. स्वतःच्या भूमीवरून उड्डाण करण्याची क्षमता असल्यामुळेच भारत इतर साठ मित्र देशांना प्रक्षेपणाची सुविधा देऊ शकत आहे.
“स्वतःच्या भूमीवरून अवकाशयान सोडण्याची क्षमता असणे हे देशाचे सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे. गगनयान हा एक अतिशय कठीण प्रवास असून मानवी अवकाशयानाचा विकास करण्यासाठी आवश्यक असलेले ज्ञान इतरांकडून सहजासहजी मिळत नाही. आपल्याला स्वतःच संशोधन करून ते शोधावे लागेल.”
— डॉ. एस. सोमनाथ, माजी अध्यक्ष, इस्रो“अंतराळ स्थानकावरील अठरा दिवसांचा अनुभव अत्यंत थरारक होता. तिथे मानवी मोहिमेसाठी आवश्यक असलेल्या अनेक तांत्रिक चाचण्या आम्ही यशस्वीपणे पूर्ण केल्या आहेत. हे ज्ञान भारताच्या गगनयान मोहिमेला अधिक सुरक्षित बनवण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरेल.”
— ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला, अंतराळवीर, भारतीय वायू सेना- भारताचे स्वतःचे अंतराळ स्थानक उभारण्याचे काम वेगाने सुरू आहे.
- अंतराळ क्षेत्रात खाजगी भागीदारी वाढवून संशोधनाला गती दिली जात आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| गगनयान मोहीम | मानवरहित चाचण्यांचे नियोजन | कार्यरत |
| स्वदेशी तंत्रज्ञान विकास | इतर देशांवर अवलंबित्व कमी करणे | पूर्ण |
| आंतरराष्ट्रीय सहकार्य | साठ मित्र देशांसोबत करार | नोंदवले |
| भारतीय अंतराळ स्थानक | उभारणीचे उद्दिष्ट निश्चित | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
अंतराळ तंत्रज्ञानाचा इतिहास आणि पुढील पावले काय असणार?
भारताने आपल्या अंतराळ प्रवासाची सुरुवात अत्यंत मर्यादित संसाधनांमधून केली होती. सुरुवातीच्या काळात उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी परदेशी अग्निबाणांवर अवलंबून राहावे लागत होते. इस्रोने पीएसएलव्ही आणि जीएसएलव्ही सारखे शक्तिशाली प्रक्षेपक स्वतः विकसित करून हे चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले आहे. चंद्रयान आणि आदित्य एल-१ या मोहिमांच्या यशानंतर भारताने आता अंतराळात मानव पाठवण्याची तयारी सुरू केली आहे. पुढील पाऊल म्हणून इस्रो अंतराळ प्रवासाशी संबंधित जीवन रक्षक प्रणालीची चाचणी घेण्यासाठी दोन विशेष मानवरहित विमाने अवकाशात सोडणार आहे. या चाचण्या यशस्वी झाल्यानंतरच भारतीय अंतराळवीरांना स्वदेशी रॉकेटद्वारे अवकाशात पाठवले जाणार आहे. भारताची स्वतःची अंतराळ प्रयोगशाळा स्थापन करण्याच्या दिशेने हे पहिले पाऊल आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन अंतराळ विभागाने सुरक्षा मानकांचे नवीन नियम जारी केले आहेत. प्रक्षेपणाच्या वेळी किनारपट्टी भागातील सुरक्षा यंत्रणांना हाय अलर्टवर ठेवण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. उपग्रहांच्या सुरक्षेसाठी सायबर सुरक्षा कक्षा बळकट करण्याचे आदेश केंद्रीय गृह मंत्रालयाने दिले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर अत्यंत उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. अंतराळ क्षेत्रात स्वदेशी सुट्या भागांची मागणी वाढल्यामुळे भारतातील लघू आणि मध्यम उद्योगांना मोठ्या कंत्राटांची संधी मिळाली आहे. अंतराळ तंत्रज्ञान क्षेत्रातील खाजगी स्टार्टअप्सच्या आर्थिक उलाढालीला यामुळे मोठी गती मिळण्याची शक्यता आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम तंत्रज्ञानाच्या विकासाच्या माध्यमातून दिसून येणार आहे. स्वदेशी उपग्रहांच्या क्षमतेमुळे हवामान अंदाज, दूरध्वनी संपर्क आणि आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा अधिक अचूक होणार आहे. देशाच्या वैज्ञानिक प्रगतीमुळे नागरिकांमध्ये राष्ट्रीय अभिमानाची भावना निर्माण झाली आहे.
विद्यार्थी आणि तरुण संशोधक
विद्यार्थी आणि तरुण संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून विज्ञान क्षेत्रातील करिअरच्या संधी वाढल्या आहेत. इस्रोच्या नवीन उपक्रमांमुळे शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये अंतराळ विज्ञानाचे अभ्यासक्रम सुरू होत आहेत. तरुण अभियंत्यांना देशातच उच्च दर्जाच्या रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
अंतराळ स्वावलंबन आणि भारताची नवी झेप — भारताच्या अंतराळ मोहिमेने आज जे स्थान मिळवले आहे ते केवळ काही वर्षांच्या कष्टाचे फळ नाही. डॉ. सोमनाथ यांनी व्यक्त केलेले विचार भारताच्या आत्मनिर्भरतेच्या संकल्पनेला अधिक बळ देणारे आहेत. अंतराळ क्षेत्र हे केवळ उपग्रह सोडण्यापुरते मर्यादित नसून ते जागतिक स्तरावर देशाची ताकद दाखवण्याचे माध्यम बनले आहे. प्रगत देश आजही संवेदनशील तंत्रज्ञान देण्यास नकार देत असताना, इस्रोने स्वतःच्या बळावर उभे राहून त्यांना उत्तर दिले आहे. गगनयान मोहीम ही केवळ अंतराळात जाण्याची स्पर्धा नाही, तर ती भारताच्या तांत्रिक क्षमतेची सर्वात मोठी कसोटी आहे. या मोहिमेत घाई न करता सुरक्षिततेला दिलेले प्राधान्य हे इस्रोच्या प्रगल्भ पत्रकारितेसारखेच जबाबदार प्रशासनाचे लक्षण आहे. येणारा काळ हा भारतीय अंतराळ विज्ञानाचा सुवर्णकाळ असणार आहे.