📅 दिनांक 10 जुलै : इतिहासात आजच्या दिवशी काय घडलं?

दिनविशेष

दिनांक १० जुलै

शुक्रवार · इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आजचा विशेष: आज या प्रकारची नोंद उपलब्ध नाही

१महाराष्ट्र घटना २भारत घटना २जग घटना १शोध/तंत्रज्ञान २जयंती १स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

जागतिक ऊर्जा स्वातंत्र्य दिन (Global Energy Independence Day) — हा दिवस जगभरात शाश्वत, पर्यायी आणि अक्षय ऊर्जेच्या (उदा. सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा) वापराला चालना देण्यासाठी पाळला जातो. जीवाश्म इंधनावरील (पेट्रोलियम, कोळसा) अवलंबित्व कमी करून नैसर्गिक ऊर्जा स्रोतांबद्दल जनजागृती निर्माण करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ निकोला टेस्ला यांच्या जन्मदिनी त्यांच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचा सन्मान म्हणूनही या दिवसाचे औचित्य साधले जाते.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

राष्ट्रीय मत्स्य शेतकरी दिन (National Fish Farmers Day) — भारतात दरवर्षी १० जुलै रोजी हा दिवस साजरा केला जातो. वैज्ञानिक डॉ. के. एच. अलकुन्ही आणि डॉ. एच. एल. चौधरी यांनी १० जुलै १९५७ रोजी ‘प्रेरित वीण’ (Induced Breeding) तंत्रज्ञानाचा यशस्वी वापर करून देशात गोड्या पाण्यातील माशांच्या प्रजननात मोठी क्रांती घडवून आणली होती. त्यांच्या या ऐतिहासिक योगदानाच्या स्मरणार्थ आणि मत्स्य शेतकर्‍यांच्या कष्टाचा गौरव करण्यासाठी भारत सरकारतर्फे हा दिवस पाळला जातो.

🚩 महाराष्ट्र दिन

आज या प्रकारची नोंद उपलब्ध नाही

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१९७८

महात्मा फुले मागासवर्ग विकास महामंडळाची स्थापना

सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांच्या प्रगतीसाठी आणि त्यांना रोजगाराच्या व स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी १० जुलै १९७८ रोजी मुंबईत या शासकीय महामंडळाची अधिकृत स्थापना करण्यात आली. महाराष्ट्रातील वंचित घटकांच्या सक्षमीकरणात या संस्थेचा मोठा वाटा आहे.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१८००

फोर्ट विल्यम कॉलेजची स्थापना (कोलकाता)

लॉर्ड वेलेस्ली याने भारतातील ब्रिटिश अधिकार्‍यांना स्थानिक भाषा, संस्कृती आणि प्रशासकीय ज्ञान देण्यासाठी या ऐतिहासिक महाविद्यालयाची स्थापना केली. या कॉलेजमुळे भारतीय भाषांच्या व्याकरण आणि साहित्याच्या संकलनाला मोठी गती मिळाली.

१९२५

अवतार मेहेरबाबा यांच्या मौनव्रताची सुरुवात

अहमदनगरजवळील मेहेरबाद येथे वास्तव्यास असलेल्या आध्यात्मिक गुरू अवतार मेहेरबाबा यांनी १० जुलै १९२५ रोजी आपले प्रसिद्ध मौनव्रत सुरू केले. त्यांनी त्यांच्या आयुष्याची पुढील सलग ४४ वर्षे (मृत्यूपर्यंत) हे मौन अत्यंत कडकपणे पाळले आणि केवळ ‘अल्फाबेट बोर्ड’ व हाताच्या खानाखुणांद्वारे संवाद साधला.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१४९९

भारताच्या सागरी मार्गाचा शोध लावून निकोलो कोएल्हो लिस्बनला परतला

प्रसिद्ध पोर्तुगीज खलाशी वास्को द गामा याच्या ताफ्यातील महत्त्वाचा सहकारी ‘निकोलो कोएल्हो’ हा भारताचा सागरी मार्ग यशस्वीपणे शोधून काढल्यानंतर पोर्तुगालची राजधानी लिस्बन येथे १० जुलै रोजी परतला. या शोधामुळे युरोप आणि आशियातील व्यापाराचे चित्र कायमचे बदलले.

१९४०

‘बॅटल ऑफ ब्रिटन’ (Battle of Britain) युद्धाची सुरुवात

दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान जर्मनीच्या बलाढ्य हवाई दलाने (लुफ्तवाफे) ब्रिटनवर पहिला भीषण हवाई हल्ला चढवला. या दिवसापासून ‘बॅटल ऑफ ब्रिटन’ या ऐतिहासिक हवाई युद्धाची सुरुवात झाली, ज्यामध्ये ब्रिटिश रॉयल एअर फोर्सने जर्मनीला चोख प्रत्युत्तर दिले.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

१९६२

पहिला सक्रिय दळणवळण उपग्रह ‘टेलस्टार-१’ (Telstar 1) चे प्रक्षेपण

👤 नासा (NASA) आणि एटी अँड टी (AT&T) बेल लॅबोरेटरीज

१० जुलै १९६२ रोजी अमेरिकेतून ‘टेलस्टार-१’ हा जगातील पहिला सक्रिय व्यावसायिक दळणवळण (Communication) उपग्रह अंतराळात सोडण्यात आला. हा उपग्रह केवळ एका उपग्रहाच्या प्रक्षेपणाचा प्रयोग नव्हता, तर अटलांटिक महासागरापार थेट टेलिव्हिजन सिग्नल आणि फोन कॉल प्रक्षेपित करण्याचा तो पहिला यशस्वी प्रयत्न होता.

🌍 परिणाम: या शोधामुळे आधुनिक उपग्रह दळणवळणाची (Satellite Communication) पायाभरणी झाली. आज आपण जे थेट आंतरराष्ट्रीय प्रक्षेपण, इंटरनेट आणि जागतिक दळणवळण अनुभवतो आहोत, त्याची खरी सुरुवात याच उपग्रहामुळे झाली.

🎂 जयंती

कवयित्री पद्मा गोळे १९१३ – १९९८

📍 जन्मस्थळतासगाव (सांगली जिल्हा, महाराष्ट्र)

👨‍👩‍👧 कुटुंबत्या महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध श्रीमंत पटवर्धन घराण्यातील होत्या. लग्नानंतर त्या गोळे परिवारात आल्या.

📝 परिचय पद्मा गोळे या मराठी साहित्यातील अत्यंत लोकप्रिय आणि पुरोगामी कवयित्री व लेखिका होत्या.

⭐ योगदान ‘निहार’, ‘स्वप्नजा’, ‘आकाशवेडी’ आणि ‘श्रावणमेघ’ हे त्यांचे काव्यसंग्रह प्रचंड गाजले. त्यांनी स्त्रीच्या भावविश्वावर आणि तिच्या स्वातंत्र्यावर अत्यंत प्रभावीपणे लेखन केले.

🤔 रंजक माहिती त्या काळातील प्रतिष्ठित घराण्यात जन्मलेल्या असूनही त्यांनी आपल्या कवितांमधून स्त्रियांच्या घरगुती चौकटीबाहेरील स्वतंत्र अस्तित्वाचा पुरस्कार केला, जो तत्कालीन समाजासाठी अत्यंत धाडसी विचार होता.

निकोला टेस्ला १८५६ – १९४३

📍 जन्मस्थळस्मिलजान (सध्याचे क्रोएशिया, तत्कालीन ऑस्ट्रियन साम्राज्य)

👨‍👩‍👧 कुटुंबत्यांचे वडील मिलुटिन टेस्ला हे पूर्व ऑर्थोडॉक्स चर्चचे पाद्री होते आणि आई ड्युका टेस्ला घरगुती उपकरणे बनवण्यात हुशार होत्या.

📝 परिचय टेस्ला हे सर्बियन-अमेरिकन शास्त्रज्ञ, मेकॅनिकल आणि इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर तसेच महान शोधक होते.

⭐ योगदान त्यांनी आधुनिक ‘अल्टरनेटिंग करंट’ (AC) म्हणजेच प्रत्यावर्ती विद्युत धारेच्या प्रणालीचा शोध लावला. याशिवाय टेस्ला कॉइल, इंडक्शन मोटर आणि वायरलेस ट्रान्समिशनच्या क्षेत्रातील त्यांचे काम अफाट आहे.

🤔 रंजक माहिती थॉमस एडिसन (ज्याने DC करंटचा पुरस्कार केला) आणि निकोला टेस्ला (ज्यांनी AC करंटचा शोध लावला) यांच्यातील व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक स्पर्धेला इतिहासात “करंटचे युद्ध” (War of Currents) म्हणून ओळखले जाते. शेवटी टेस्लांचा AC पॅटर्न जगभर यशस्वी ठरला.

🪔 स्मृतिदिन

साम्यवादी विचारवंत व साहित्यिक प्रभाकर ऊर्ध्वरेषे १९१९ – १९८९

📍 जन्मस्थळनागपूर, महाराष्ट्र

🎯 क्षेत्रमध्यमवर्गीय सुशिक्षित मराठी कुटुंब

📝 परिचय ऊर्ध्वरेषे हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत प्रगतीशील विचारवंत, समीक्षक आणि डाव्या चळवळीशी जोडलेले साहित्यिक होते.

⭐ योगदान त्यांचे ‘हरवलेले दिवस’ हे आत्मचरित्र मराठी साहित्यात अत्यंत मैलाचा दगड ठरले. या पुस्तकाला पुढे साहित्य अकादमी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्यांनी डाव्या विचारसरणीचा प्रसार मराठी साहित्यात अत्यंत अभ्यासूपणे केला.

🤔 रंजक माहिती केवळ राजकीय कार्यकर्ते म्हणून मर्यादित न राहता त्यांनी कम्युनिस्ट चळवळीतील मानवी नातेसंबंधांचे आणि अंतर्गत संघर्षाचे अत्यंत प्रामाणिक व तटस्थ चित्रण आपल्या साहित्यात केले.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

लॉर्ड मेघनाद देसाई जन्म: बडोदा (गुजरात, भारत)

📍 जन्मस्थळबडोदा (गुजरात, भारत)

🎯 क्षेत्रअर्थशास्त्र, राजकारण आणि जागतिक साहित्य

👨‍👩‍👧 कुटुंब सुशिक्षित गुजराती कुटुंब, उच्च शिक्षणाची परंपरा.

📝 परिचय मेघनाद देसाई हे भारतीय वंशाचे ब्रिटीश अर्थशास्त्रज्ञ असून ते युनायटेड किंगडमच्या ‘हाऊस ऑफ लॉर्ड्स’ (संसद) चे मानद सदस्य (लेबर पार्टीतर्फे) राहिले आहेत.

⭐ विशेष कामगिरी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये प्रदीर्घ काळ अध्यापन. त्यांनी जागतिक अर्थकारणावर आणि विशेषतः भारताच्या आर्थिक धोरणांवर अनेक महत्त्वाची पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांना भारत सरकारतर्फे ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

🤔 रंजक माहिती अर्थशास्त्राचे प्रांडित्य असूनही त्यांना चित्रपट आणि कलेची प्रचंड आवड आहे. त्यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील दिलीप कुमार यांच्या अभिनय प्रवासावर ‘नेहरूज हिरो: दिलीप कुमार इन द लाइफ ऑफ इंडिया’ नावाचे एक अतिशय रंजक पुस्तक लिहिले आहे.

📖 विशेष उल्लेख

१० जुलै १८५६ रोजी जन्मलेल्या निकोला टेस्ला यांचे विज्ञान जगतातील योगदान अतुलनीय आहे. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जेव्हा जग विजेच्या वापराकडे वळत होते, तेव्हा थॉमस एडिसन यांच्या ‘डायरेक्ट करंट’ (DC) प्रणालीचा दबदबा होता. मात्र, DC करंट लांब अंतरापर्यंत वाहून नेणे अत्यंत खर्चिक आणि कठीण होते. टेस्ला यांनी यावर मात करत ‘अल्टरनेटिंग करंट’ (AC) प्रणाली विकसित केली, जी अत्यंत सुरक्षितपणे आणि कमी खर्चात हजारो मैल दूर वीज पोहोचवू शकत होती.

या शोधामुळे संपूर्ण जगाचे औद्योगिकीकरण वेगाने बदलले. आज आपल्या घरात, कारखान्यांमध्ये जी वीज येते, ती टेस्ला यांच्या याच तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. टेस्ला यांना त्यांच्या काळात योग्य आर्थिक श्रेय किंवा प्रसिद्धी मिळाली नाही; अनेक पेटंट्स त्यांच्या हातातून गेले आणि अत्यंत हलाखीत त्यांचा अंत झाला.

परंतु, आजचा आधुनिक डिजिटल आणि इलेक्ट्रॉनिक युगाचा पाया निकोला टेस्ला यांच्याच विचारांवर आणि शोधांवर उभा आहे, म्हणूनच १० जुलै हा दिवस जागतिक स्तरावर विज्ञानाचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

अवतार मेहेरबाबा यांनी १० जुलै १९२५ रोजी मौन पाळण्यास सुरुवात केल्यानंतर पुढील ४४ वर्षांत कधीही एकही शब्द उच्चारला नाही. परंतु, तरीही त्यांनी जगातील अनेक भाषांमधील हजारो पानांचे आध्यात्मिक साहित्य लिहून ठेवले. सुरुवातीला ते एका विशेष पाटीचा (Alphabet Board) वापर करून अक्षरांवर बोटे ठेवून वाक्ये तयार करत आणि नंतरच्या काळात त्यांनी केवळ हाताच्या बोटांच्या विशिष्ट सांकेतिक खुणांद्वारे इतरांशी संवाद साधण्यात प्रचंड नैपुण्य मिळवले होते.

❓ आजचा प्रश्न

जर निकोला टेस्ला यांनी ‘अल्टरनेटिंग करंट’ (AC) चा शोध लावला नसता आणि जग केवळ एडिसनच्या ‘डायरेक्ट करंट’ (DC) वरच अवलंबून राहिले असते, तर आज आपल्या दैनंदिन जीवनात आणि जागतिक प्रगतीमध्ये कोणते सर्वात मोठे अडथळे आले असते?

💬 तुमचे मत

तुम्हाला निकोला टेस्ला यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेबद्दल काय वाटते? कमेंट्समध्ये तुमचे विचार नक्की शेअर करा!