महाविद्यालयांमध्ये क्वांटम तंत्रज्ञान शिकवणार
दि. 19दि. 20 । जुलै । 2026
राज्यातील चार प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये चालू शैक्षणिक वर्षापासून ‘क्वांटम तंत्रज्ञान’ हा मुख्य विषय समाविष्ट करण्यात आला आहे. भविष्यातील प्रगत संगणकीय गरजा ओळखून कुशल मनुष्यबळ निर्माण करण्यासाठी हे पाऊल उचलण्यात आले आहे.
४
स्वायत्त तंत्रशिक्षण संस्था
१
राष्ट्रीय क्वांटम मिशन
२०२७
पदवी अभ्यासक्रम वर्ष
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
राज्यातील चार प्रमुख स्वायत्त संस्थांमध्ये क्वांटम तंत्रज्ञानाचा अभ्यासक्रम मुख्य विषय म्हणून लागू झाला आहे. पुढील शैक्षणिक वर्षापासून पूर्ण वेळचा बी. टेक. पदवी अभ्यासक्रम सुरू करण्याचे नियोजन अंतिम टप्प्यात आले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
‘मित्रा’ संस्थेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी प्रवीण परदेशी यांनी या धोरणात्मक उपक्रमाची अधिकृत घोषणा केली. ‘आयसर पुणे’ येथे प्राध्यापकांसाठी विशेष प्रशिक्षण कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली होती.
तात्कालिक परिणाम
निवडक शैक्षणिक संस्थांमध्ये ‘क्वांटम टीचिंग लॅब’ उभारणीसाठी तातडीने निधी मंजूर करण्यात आला आहे. अत्याधुनिक उपकरणांची खरेदी प्रक्रिया गतिमान झाली असून विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाच्या क्वांटम संगणकांवर ऑनलाइन प्रशिक्षणाची संधी उपलब्ध झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
राज्य शासनाच्या उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाने तसेच ‘मित्रा’ संस्थेने या प्रगत शैक्षणिक उपक्रमासाठी प्रशासकीय मंजुरी दिली आहे. विद्यापीठांच्या परीक्षा मंडळांनी अंतर्गत रचनेत बदल करण्याचे निर्देश जारी केले आहेत.
शैक्षणिक संस्थांची निवड आणि पायाभूत सुविधा
राज्यातील उच्च दर्जाच्या स्वायत्त संस्थांची या महत्त्वपूर्ण उपक्रमासाठी निवड करण्यात आली आहे.
- पुणे येथील सीओईपी तंत्रशास्त्र विद्यापीठ आणि मुंबईतील व्हीजेटीआय या नामांकित संस्थांमध्ये अध्यापन सुरू होणार आहे.
- नागपूरची व्हीएनआयटी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ लोणेरे या संस्थांमध्ये अत्याधुनिक प्रयोगशाळा उभारल्या जातील.
प्रगत प्रशिक्षण आणि रोजगाराच्या नवीन संधी
भविष्यातील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील रोजगाराच्या संधी लक्षात घेऊन हा प्रगत अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांना थेट आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील प्रगत संगणकीय प्रणाली हाताळता येणार आहे. प्राध्यापकांना या नवीन तंत्रज्ञानाचे विशेष प्रशिक्षण देण्यासाठी ‘आयसर पुणे’ येथे कार्यशाळा पूर्ण झाली आहे. प्रशिक्षण पूर्ण केलेले तज्ज्ञ प्राध्यापक संस्थांमध्ये अध्यापनाचे काम पाहतील. डिजिटल अर्थव्यवस्थेला बळ देण्यासाठी हा अभ्यासक्रम महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
“क्वांटम तंत्रज्ञान हे भविष्यातील अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. संशोधन, नवोपक्रम आणि उद्योग क्षेत्राला नवी दिशा देण्याची क्षमता या नव्या अभ्यासक्रमात उपलब्ध आहे.”
— प्रवीण परदेशी, मुख्य कार्यकारी अधिकारी, ‘मित्रा’ संस्था“नव्या पिढीला प्रगत संगणकीय तंत्रज्ञानाचे धडे मिळणे काळाची गरज आहे. या अभ्यासक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना जागतिक स्तरावर संशोधनाच्या उत्तम संधी उपलब्ध होतील.”
— डॉ. आनंद देशपांडे, संचालक, आयसर पुणे- पुणे येथील सीओईपी तंत्रशास्त्र विद्यापीठ आणि मुंबईतील व्हीजेटीआय या नामांकित संस्थांमध्ये अध्यापन सुरू होणार आहे.
- प्राध्यापकांना नवीन तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी ‘आयसर पुणे’ येथे कार्यशाळा पूर्ण झाली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| अभ्यासक्रमाचे नाव | क्वांटम तंत्रज्ञान अभ्यास | नोंदवले |
| प्रकल्प समन्वयक | मित्रा संस्था महाराष्ट्र | कार्यरत |
| प्रशिक्षण केंद्र | आयसर पुणे | पूर्ण |
| निधी स्थिती | प्रयोगशाळा उपकरणे मंजुरी | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
नवीन तांत्रिक मनुष्यबळ निर्मितीचे पुढचे पाऊल काय?
केंद्र सरकारने देशात ‘नॅशनल क्वांटम मिशन’ सुरू केले आहे. या मोहिमेला बळ देण्यासाठी कुशल तांत्रिक मनुष्यबळाची मोठी आवश्यकता आहे. याच पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र सरकारने शैक्षणिक संस्थांमध्ये हा बदल स्वीकारला आहे. चालू वर्षात मुख्य विषयाची ओळख करून दिल्यानंतर पुढील वर्षात स्वतंत्र चार वर्षांचा बी. टेक. पदवी अभ्यासक्रम सुरू केला जाईल. प्रवेश प्रक्रियेसाठी आवश्यक नियम आणि पात्रता निकष ठरवण्याचे काम तज्ज्ञ समितीकडे सोपवण्यात आले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन नवीन शैक्षणिक धोरणानुसार आवश्यक मंजुरी प्रक्रिया वेगवान करण्यात आली आहे. विद्यापीठांच्या परीक्षा मंडळांनी अंतर्गत रचनेत बदल केले आहेत. महाविद्यालयांच्या अंतर्गत सुरक्षेसाठी आणि सायबर प्रयोगशाळांच्या संरक्षणासाठी विशेष मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करण्यात आली आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर अत्यंत उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. माहिती तंत्रज्ञान कंपन्यांना स्थानिक पातळीवरच प्रगत तंत्रज्ञान जाणणारे कुशल तरुण उपलब्ध होतील. परदेशी गुंतवणूक वाढण्याची शक्यता असून सॉफ्टवेअर निर्मिती क्षेत्रातील स्टार्ट-अप्सना नवीन बळ मिळण्याचे संकेत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसून येणार नाही. उच्च शिक्षणासाठी परदेशी जाणाऱ्या मध्यमवर्गीय कुटुंबातील विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक खर्च वाचणार आहे. स्थानिक पातळीवरच जागतिक दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध झाल्याची भावना पालकांमध्ये निर्माण झाली आहे.
संबंधित विद्यार्थी वर्ग
विद्यार्थी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून विज्ञान आणि अभियांत्रिकी शाखेतील तरुणांना संशोधनाचे नवे दालन खुले झाले आहे. रोजगाराच्या पारंपरिक संधींऐवजी प्रगत संगणकीय प्रणालीचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये कमालीची उत्सुकता आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राज्यातील उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये क्वांटम तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्याचा निर्णय अत्यंत स्वागतार्ह आहे. जागतिक स्तरावर चाललेल्या तांत्रिक बदलांशी सुसंगत राहण्यासाठी अशी पावले उचलणे गरजेचे होते. ‘मित्रा’ संस्था आणि उच्च शिक्षण विभागाने दाखवलेली ही तत्परता कौतुकास्पद आहे. केवळ जुनाट अभ्यासक्रम शिकवण्यापेक्षा काळाच्या पाऊलखुणा ओळखून बदल करणे हीच काळाची गरज आहे. या उपक्रमामुळे महाराष्ट्राचे शैक्षणिक वैभव अधिक समृद्ध होईल. आता प्रशासनाने प्रयोगशाळांची उभारणी आणि उपकरणांची उपलब्धता वेळेत पूर्ण करण्यावर भर देणे गरजेचे आहे. तरच या योजनेचा मूळ हेतू यशस्वी होईल.