
केंद्र सरकारने देशवासीयांच्या परदेश प्रवासाशी जोडलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या नियमात बदल केला आहे. केंद्रीय परराष्ट्र मंत्रालयाने पारपत्राच्या विविध श्रेणींच्या अर्जांसाठी आकारल्या जाणाऱ्या शुल्कात घसघशीत वाढ केली आहे. सुधारित पारपत्र नियम २०२६ अंतर्गत वाढवलेले हे नवे दर आजपासून म्हणजेच एक जुलै पासून संपूर्ण देशभरात लागू झाले आहेत.
₹२,५००
३६ पाने सामान्य पारपत्र नवीन शुल्क
₹३,५००
६० पाने सामान्य पारपत्र नवीन शुल्क
₹५,०००
३६ पाने तत्काळ पारपत्र नवीन शुल्क
₹६,०००
६० पाने तत्काळ पारपत्र नवीन शुल्क
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
केंद्र सरकारने पारपत्र अर्जाच्या शुल्कात मोठी वाढ केली असून नवीन दर आजपासून म्हणजेच एक जुलै दोन हजार सव्वीसपासून देशभरातील सर्व केंद्रांवर बंधनकारक करण्यात आले आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय परराष्ट्र मंत्रालय आणि देशातील सर्व प्रादेशिक पारपत्र कार्यालये या नवीन नियमांची संपूर्ण अंमलबजावणी करत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
आज एक जुलैपासून ऑनलाईन प्रणालीमध्ये शुल्काचे नवीन दर अद्ययावत करण्यात आले असून जुन्या दराची सुविधा पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने पारपत्र कायदा एकोणिसशे सहासष्ट अंतर्गत मिळालेल्या अधिकारांचा वापर करून या सुधारित शुल्काची अधिकृत अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे.
सामान्य श्रेणीतील शुल्कात मोठी वाढ
सर्वसामान्य नागरिकांसाठी लागणाऱ्या नेहमीच्या पारपत्राच्या दरात एक हजार रुपयांची थेट वाढ करण्यात आली आहे.
- छत्तीस पानांच्या नवीन किंवा नूतनीकरण करावयाच्या पारपत्रासाठी आता पूर्वीच्या पंधराशे रुपयांऐवजी दोन हजार पाचशे रुपये शुल्क भरावे लागेल.
- साठ पानांच्या नेहमीच्या पारपत्रासाठी आता नागरिकांना तीन हजार पाचशे रुपये शुल्क मोजावे लागणार आहे.
तातडीच्या श्रेणीचे नवे दर निश्चित
केंद्रीय परराष्ट्र मंत्रालयाच्या नवीन अधिसूचनेनुसार तातडीने पारपत्र मिळवण्याच्या म्हणजेच ‘तत्काळ’ योजनेच्या शुल्कातही मोठी वाढ करण्यात आली आहे. छत्तीस पानांचे पारपत्र तत्काळ योजनेतून काढण्यासाठी आता पाच हजार रुपये शुल्क द्यावे लागेल. पूर्वी यासाठी साडेतीन हजार रुपये आकारले जात होते. साठ पानांच्या पारपत्रासाठी तत्काळ शुल्क आता सहा हजार रुपये करण्यात आले आहे. याशिवाय पारपत्र गहाळ झाल्यास अथवा खराब झाल्यास नवीन पारपत्र मिळवण्यासाठी देखील जादा पैसे मोजावे लागतील. छत्तीस पानांचे पारपत्र गहाळ झाल्यास पाच हजार रुपये तर साठ पानांचे पारपत्र गहाळ झाल्यास सहा हजार रुपये मोजावे लागतील. आठ वर्षांखालील बालके आणि साठ वर्षांवरील ज्येष्ठ नागरिकांना मूळ शुल्कात दहा टक्के सवलत देण्याचा निर्णय प्रशासनाने कायम ठेवला आहे. ही संपूर्ण प्रक्रिया ऑनलाईन डिजिटल पद्धतीने चालणार आहे.
“प्रशासकीय कामांचा खर्च आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर लक्षात घेऊन शुल्काची पुनर्रचना करण्यात आली आहे. देशातील नागरिकांना जलद आणि सुरक्षित सेवा देणे हे आमचे उद्दिष्ट आहे.
— सचिव, परराष्ट्र मंत्रालय, भारत सरकार- पोलीस पडताळणी शुल्क आणि इतर सेवांचे दर पूर्वीप्रमाणेच लागू राहतील.
- नवीन अद्ययावत ई-पासपोर्ट यंत्रणेसाठी या निधीचा उपयोग केला जाणार आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| छत्तीस पाने सामान्य | दोन हजार पाचशे रुपये | कार्यरत |
| साठ पाने सामान्य | तीन हजार पाचशे रुपये | कार्यरत |
| छत्तीस पाने तत्काळ | पाच हजार रुपये | कार्यरत |
| साठ पाने तत्काळ | सहा हजार रुपये | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
पारपत्र शुल्काचा इतिहास आणि पुढील पावले
भारतात यापूर्वी वर्ष दोन हजार बारा मध्ये पारपत्राच्या शुल्कात सुधारणा करण्यात आली होती. त्यानंतर गेल्या चौदा वर्षांत देशात पारपत्र सेवा केंद्रांचे जाळे विस्तारले आहे. देशात सध्या तब्बल पाचशे पंचेचाळीस पारपत्र सेवा केंद्रे आणि टपाल कार्यालय पारपत्र केंद्रे कार्यरत आहेत. तंत्रज्ञानाचा विकास झाल्याने आता सरासरी सहा दिवसांत पोलीस पडताळणी पूर्ण करून पारपत्र दिले जाते. परराष्ट्र मंत्रालयाने सध्या चिप-आधारित म्हणजेच इलेक्ट्रॉनिक पारपत्र देण्याची मोहीम हाती घेतली आहे. आतापर्यंत सुमारे एक कोटी नागरिकांना असे सुरक्षित ई-पासपोर्ट देण्यात आले आहेत. वर्ष दोन हजार पस्तीस पर्यंत देशातील सर्व जुनी पारपत्रे बदलून त्या जागी नवीन इलेक्ट्रॉनिक पारपत्रे देण्याचे उद्दिष्ट प्रशासनाने ठेवले आहे. या सर्व आधुनिक पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी निधीची गरज असल्याने हा निर्णय घेण्यात आला आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन परराष्ट्र मंत्रालयाने सर्व पारपत्र केंद्रांवर चोख व्यवस्था ठेवली आहे. नवीन शुल्कावरून नागरिकांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ नये म्हणून संकेतस्थळावर सविस्तर माहिती प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. सायबर फसवणूक करणाऱ्या टोळ्यांपासून नागरिकांना सावध राहण्याच्या सूचना दिल्या आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर संमिश्र प्रतिक्रिया उमटल्या असून परदेशात कामानिमित्त जाणाऱ्या मनुष्यबळाचा सुरुवातीचा खर्च वाढणार आहे. आंतरराष्ट्रीय प्रवास करणाऱ्या एजन्सी आणि सल्लागार संस्थांच्या सेवा शुल्कावर याचा काही प्रमाणात परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम आर्थिक बोजा वाढण्यात झाला असून मध्यमवर्गीय कुटुंबातील व्यक्तींना आता पारपत्रासाठी जादा पैसे खर्च करावे लागतील. एकाच कुटुंबातील अनेक सदस्यांना परदेशात जायचे असल्यास त्यांना आर्थिक फटका बसेल.
विद्यार्थी वर्ग
विद्यार्थी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणाऱ्या हजारो विद्यार्थ्यांना आता त्यांच्या शैक्षणिक कर्जाच्या बजेटमध्ये या वाढीव शुल्काचा समावेश करावा लागेल. पारपत्राच्या वाढलेल्या किमतीमुळे विद्यार्थ्यांच्या सुरुवातीच्या प्रशासकीय खर्चात वाढ झाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
केंद्र सरकारने पारपत्र शुल्कात केलेली वाढ ही चौदा वर्षांनंतर झाली असली तरी ती सर्वसामान्यांच्या खिशाला नक्कीच चटका लावणारी आहे. पारपत्र सेवा अधिक वेगवान आणि पारदर्शक झाली आहे यात शंका नाही. डिजिटल तंत्रज्ञान आणि चिप-आधारित ई-पासपोर्टमुळे आंतरराष्ट्रीय प्रवासात सुरक्षा वाढणार आहे. परंतु, एकाच वेळी एक हजार रुपयांची वाढ करणे सामान्य नागरिकांना जड जाऊ शकते. सरकारने सेवांचा दर्जा सुधारतानाच या शुल्काचा गैरवापर रोखण्याकडे लक्ष दिले पाहिजे. सामान्य जनतेला कोणताही त्रास न होता सुलभ पद्धतीने या सेवा मिळणे हाच या वाढीव शुल्काचा खरा मोबदला ठरेल.