देशात होत असलेल्या जनगणनेच्या पहिल्या टप्प्याला सुरुवात झाली आहे. यात देशभरातील सुमारे ब्याऐंशी लाख कुटुंबांनी स्व-नोंदणीचा पर्याय स्वीकारला आहे. विशेष म्हणजे, ही जनगणना पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने पार पडत आहे. नागरिकांना त्यांची वैयक्तिक व कौटुंबिक माहिती संकेतस्थळावर स्वतः भरण्याची सुविधा प्रथमच उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या आधुनिक सुविधेमुळे जनगणनेच्या प्रक्रियेत नागरिकांचा सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढत असून, माहिती संकलनाचे काम अधिक सोपे, वेगवान आणि अचूक होईल, अशी आशा प्रशासनाकडून व्यक्त केली जात आहे.
या सुरुवातीच्या टप्प्यात घरांची सूची तयार करणे आणि निवासस्थानाशी संबंधित तपशील गोळा करण्यावर भर दिला जात आहे. स्व-नोंदणीसाठी निश्चित करण्यात आलेल्या कालावधीत अनेक कुटुंबांनी आपला प्रतिसाद नोंदवला आहे. हा कालावधी संपल्यानंतर आता प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटीच्या मोहिमेला प्रारंभ झाला आहे. या मोहिमेअंतर्गत सरकारी अधिकारी आणि गणनाकर्ते नागरिकांनी संकेतस्थळावर भरलेल्या माहितीची प्रत्यक्ष पडताळणी करत आहेत, तसेच ज्या कुटुंबांनी अद्याप स्व-नोंदणी केलेली नाही, अशांच्या घरी जाऊन त्यांची माहिती संकलित करण्याचे काम युद्धपातळीवर सुरू आहे.
क्षेत्रभेटीची ही महत्त्वाची प्रक्रिया सध्या आंध्र प्रदेश, अरुणाचल प्रदेश, हरियाणा, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगड या राज्यांसह चंदीगड या केंद्रशासित प्रदेशात सुरू करण्यात आली आहे. या प्रदेशांमध्ये नियुक्त केलेले गणनाकर्ते प्रत्यक्ष घरांना भेटी देऊन माहिती गोळा करत आहेत. या संपूर्ण प्रक्रियेमध्ये अत्याधुनिक डिजिटल उपकरणांचा वापर करण्यात येत आहे. त्यामुळे संकलित माहिती त्वरित मुख्य प्रणालीत नोंदवली जात आहे. असे केल्याने वेळेची मोठी बचत होत आहे. शिवाय कामातील पारदर्शकता आणि अचूकता वाढण्यास मोलाची मदत होत आहे.
ही जनगणना एकूण दोन टप्प्यांत पूर्ण करण्याचे नियोजन आहे. यातील पहिल्या टप्प्यात केवळ घरांची आणि निवासस्थानांची स्थिती जाणून घेतली जात आहे. यानंतरच्या दुसऱ्या टप्प्यात लोकसंख्येची सविस्तर आणि सखोल माहिती गोळा केली जाणार आहे. या भव्य उपक्रमाद्वारे देशातील एकूण लोकसंख्या, नागरिकांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती, त्यांना मिळणाऱ्या मूलभूत सुविधा आणि स्थलांतराचे प्रमाण यांसारख्या विविध महत्त्वाच्या घटकांबाबत अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होणार आहे, ज्याचा उपयोग भविष्यात शासनाच्या धोरणनिर्मितीसाठी अत्यंत कळीचा ठरणार आहे.
दरम्यान, जनगणनेच्या कामात गुंतलेल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी उर्वरित नागरिकांनाही स्व-नोंदणी प्रक्रियेत हिरिरीने सहभागी होण्याचे आवाहन केले आहे. डिजिटल प्रणालीचा अवलंब केल्यामुळे ही राष्ट्रीय प्रक्रिया पूर्वीपेक्षा अधिक पारदर्शक, जलद आणि सर्वसामान्यांसाठी सोयीस्कर झाली आहे. येणाऱ्या काळात ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने संपूर्ण देशभर राबवली जाणार आहे. एकही नागरिक सुटणार नाही अशा पद्धतीने सर्वसमावेशक आणि निर्दोष जनगणना करण्यावर केंद्र शासनाचा मुख्य भर आहे.