जगाच्या हवामानावर फेरबदला करणारी ‘एल निनो’ ही हवामान प्रक्रिया पुन्हा एकदा सक्रिय होण्याची शक्यता असून ती अधिक शक्तिशाली होण्याचे संकेत मिळत आहेत. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय महासागर आणि वातावरण प्रशासन या संस्थेतील हवामान अंदाज केंद्राच्या शास्त्रज्ञांनी वर्तवलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, येत्या काही महिन्यांत प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढू शकते. ही हवामान प्रक्रिया सक्रिय झाल्यामुळे जगभरातील वातावरणात मोठे फेरबदल होणार असून, त्याचा थेट परिणाम पर्जन्यमान आणि तापमानावर होईल, अशी भीती संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
हवामान अभ्यासकांच्या निरीक्षणानुसार, गेल्या तीन वर्षांपासून कार्यरत असलेली ‘ला निना’ ही शीत हवामान प्रक्रिया आता लय पावत आहे. या हवामान प्रक्रियेच्या लयास जाण्यामुळे प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील पाण्याचा पृष्ठभाग वेगाने तापू लागला आहे, जे ‘एल निनो’च्या निर्मितीचे प्रमुख लक्षण मानले जाते. या बदलामुळे वातावरणातील वाऱ्यांच्या प्रवाहांची दिशा बदलते, ज्यामुळे अनेक देशांमध्ये पावसाचे चक्र विस्कळीत होते. शास्त्रज्ञांच्या मते, हा बदल केवळ नैसर्गिक नसून त्यात जागतिक तापमानवाढीचा देखील मोठा वाटा असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
जागतिक स्तरावर या बदलाचे गंभीर परिणाम दिसून येण्याची शक्यता आहे. ‘एल निनो’ जेव्हा तीव्र स्वरूप धारण करते, तेव्हा आशिया खंड आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये पावसाचे प्रमाण घटल्यामुळे भीषण दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होते. याउलट, दक्षिण अमेरिकेच्या किनारपट्टीवरील देशांमध्ये अतिवृष्टीमुळे विनाशकारी पूर येण्याची भीती असते. या बदलामुळे जागतिक अन्नसुरक्षेवरही प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ शकते, कारण शेती उत्पादन पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे धोक्यात येते. उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वाढल्याने आरोग्याच्या समस्याही गंभीर होण्याची चिन्हे आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, या वर्षीच्या ‘एल निनो’ची तीव्रता अत्यंत जास्त असण्याची शक्यता मोठी आहे. शास्त्रज्ञ मिचेल ल’ह्युरौक्स यांनी स्पष्ट केले की, जरी ही हवामान प्रक्रिया नक्की किती विनाशकारी असेल हे आताच सांगणे कठीण असले, तरी महासागरातील उष्णतेचा वाढता उद्रेक चिंताजनक आहे. विशेषतः पूर्व प्रशांत महासागरातील वाढलेले तापमान हे सूचित करते की ही नैसर्गिक घटना मागील काही दशकांतील सर्वात तीव्र घटनांपैकी एक ठरू शकते. त्यामुळे जगातील सर्वच राष्ट्रांनी आपल्या कृषी आणि आपत्ती व्यवस्थापन योजनांमध्ये तातडीने सुधारणा करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
‘एल निनो’ हे केवळ एक हवामान चक्र नसून ते जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही मोठा प्रभाव टाकते. यापूर्वी जेव्हा जेव्हा तीव्र ‘एल निनो’ निर्माण झाला आहे, तेव्हा जागतिक तापमानाचे नवनवीन विक्रम प्रस्थापित झाले आहेत. यामुळे हिमनद्या वितळण्याचा वेग वाढतो आणि समुद्राच्या पाणी पातळीत वाढ होते. या संभाव्य पर्यावरणीय आव्हानांचा सामना करण्यासाठी वैज्ञानिक सध्या उपग्रहांच्या मदतीने समुद्राच्या अंतर्गत हालचालींवर चोवीस तास लक्ष ठेवून आहेत. निसर्गातील हा बदल मानवजातीला पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी दिलेला इशारा असल्याचे मत अनेक पर्यावरणवाद्यांनी व्यक्त केले आहे.