भारताची स्वदेशी बनावटीची उपग्रहाधारित मार्गदर्शन प्रणाली नॅव्हिक सध्या तांत्रिक कारणास्तव चर्चेत आली आहे. या प्रणालीमधील एका उपग्रहातील अतिशय महत्त्वाचे मानले जाणारे अणुघड्याळ निकामी झाल्याची माहिती समोर आली आहे. उपग्रह मार्गदर्शन व्यवस्थेत अणुघड्याळ हा अत्यंत संवेदनशील आणि पायाभूत घटक मानला जातो, कारण पृथ्वीवरील कोणत्याही वस्तूचे किंवा व्यक्तीचे अचूक स्थान निश्चित करण्यासाठी हे घड्याळ अत्यंत मोलाची भूमिका बजावते. या बिघाडामुळे उपग्रहाच्या कार्यक्षमतेवर काही अंशी परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
नॅव्हिक ही पूर्णपणे भारतीय बनावटीची प्रादेशिक उपग्रह मार्गदर्शन व्यवस्था असून ती भारत आणि देशाच्या सीमांपासून सुमारे एक हजार पाचशे किलोमीटरपर्यंतच्या विस्तीर्ण परिसरात स्थान, दिशा आणि वेळेची अचूक माहिती पुरवण्यासाठी विकसित करण्यात आली आहे. या प्रगत व्यवस्थेचा उपयोग रस्ते वाहतूक, सागरी जहाजवाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन, वाहनांचा मागोवा घेणे यांसारख्या नागरी सुविधांसह अत्यंत संवेदनशील अशा लष्करी कारवायांसाठीही केला जातो. यामुळे परकीय उपग्रह प्रणालींवरील भारताचे अवलंबित्व कमी झाले आहे.
मार्गदर्शन करणाऱ्या प्रत्येक उपग्रहामध्ये सर्वसाधारणपणे तीन अणुघड्याळे बसवलेली असतात. ही घड्याळे वेळेची अत्यंत सूक्ष्म आणि अचूक मोजणी करतात, ज्याच्या आधारावर पृथ्वीवरील नेमके भौगोलिक स्थान निश्चित केले जाते. या घड्याळांमध्ये बिघाड झाल्यास उपग्रहाकडून प्रक्षेपित होणाऱ्या वेळेच्या संकेतांमध्ये तफावत निर्माण होऊ शकते. परिणामी, स्थान निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतील अचूकता काही प्रमाणात कमी होण्याची भीती तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
एका उपग्रहातील अणुघड्याळ बंद पडले तरी संपूर्ण नॅव्हिक प्रणाली तातडीने ठप्प होण्याचा धोका नाही, हा यातील दिलासादायक भाग आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे ही प्रणाली अनेक उपग्रहांच्या समन्वयाने काम करते. एखाद्या उपग्रहात समस्या उद्भवल्यास, इतर उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या संकेतांच्या आधारे ही यंत्रणा कार्यान्वित ठेवता येते. त्यामुळे केवळ एका उपग्रहातील तांत्रिक बिघाडामुळे संपूर्ण देशाच्या मार्गदर्शन व्यवस्थेवर मोठा किंवा गंभीर परिणाम होणार नाही, असे मत अंतराळ तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे.
दरम्यान, नॅव्हिक प्रणाली अधिक प्रगत आणि सक्षम करण्यासाठी ‘भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था’ आता पुढील पिढीतील नवीन उपग्रह अवकाशात प्रक्षेपित करण्याची तयारी करत आहे. या आगामी उपग्रहांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीच्या अणुघड्याळांचा वापर करण्यावर भर दिला जाणार आहे. या पावलामुळे भविष्यातील भारतीय उपग्रह मार्गदर्शन व्यवस्था अधिक अचूक, स्वावलंबी आणि विश्वासार्ह होईल, असा विश्वास अंतराळ संशोधन क्षेत्रातून व्यक्त केला जात आहे.