स्वतंत्र बातमी

रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील तेरवण-रामलिंग येथे नुकताच एक अत्यंत दुर्मिळ ऐतिहासिक ठेवा उजेडात आला आहे. येथे एक एकाश्म लेणी सापडली असून, तिचा संबंध थेट वाकाटक राजघराण्याशी असल्याचे प्राथमिक पुरावे समोर आले आहेत. या शोधामुळे महाराष्ट्राच्या, विशेषतः दक्षिण कोकणच्या प्राचीन इतिहासावर नवा प्रकाश पडणार आहे.

राजापूरपासून काही अंतरावर असलेल्या तेरवण येथील रामलिंग मंदिर परिसरात ही लेणी स्थित आहे. ही लेणी एकाश्म प्रकारातील आहे, म्हणजेच एका अखंड कातळाचा वापर करून ती कोरण्यात आली आहे. या लेणीची रचना अजिंठा किंवा वेरुळच्या लेणींशी साधर्म्य दाखवणारी आहे. लेणीमध्ये खांब, ओटे आणि कोनाड्यांचे कोरीव काम अतिशय सुबक आहे. लेणीमध्ये सापडलेल्या चिन्हांच्या आधारे पुरातत्व शास्त्रज्ञांनी असा अंदाज वर्तवला आहे की, ही लेणी वाकाटक काळातील इ.स. तीनशे ते पाचव्या शतकातील असावी. वाकाटक काळ हा भारतीय वास्तुकलेचा सुवर्णकाळ मानला जातो आणि त्याचा प्रभाव कोकण किनारपट्टीपर्यंत होता, हे या शोधावरून सिद्ध होत आहे. वाकाटक घराण्याची मुख्य सत्ता विदर्भात होती. मात्र, त्यांची एक शाखा ‘वत्सगुल्म’ म्हणजे आत्ताचे वाशिम येथे राज्य करत होती. या शाखेचा प्रभाव कोकणापर्यंत असल्याचे यापूर्वी काही शिलालेखांवरून सिद्ध झाले होते, पण प्रत्यक्षात एखादी वास्तू सापडण्याची ही पहिलीच मोठी घटना आहे. तेरवणची ही लेणी वाकाटक राजांच्या काळात कोरली गेली असावी, असा दावा स्थानिक इतिहास अभ्यासक आणि संशोधकांनी केला आहे.

आतापर्यंत कोकणातील लेणी प्रामुख्याने सातवाहन किंवा शिलाहार काळातील मानल्या जात होत्या. मात्र, वाकाटककालीन वास्तू सापडल्यामुळे कोकणातील व्यापाराचे आणि धर्माचे जाळे किती व्यापक होते, हे स्पष्ट झाले आहे. त्या काळी कोकणातील बंदरे आणि घाटावरील बाजारपेठा यांना जोडणाऱ्या प्राचीन व्यापारी मार्गावर ही लेणी असावी, असा संशोधकांचा कयास आहे. दुर्दैवाने, हा ऐतिहासिक ठेवा कित्येक वर्षे दुर्लक्षित राहिला होता. काही ठिकाणी कातळाची झीज झाली असून, लेणीच्या संरचनेला धोका निर्माण झाला आहे. स्थानिक नागरिकांनी आणि काही इतिहास प्रेमींनी या लेणीकडे लक्ष वेधल्यानंतर आता पुरातत्व विभागाने याकडे लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. या लेणीचे योग्य जतन केल्यास राजापूर परिसर हा इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांसाठी एक महत्त्वाचे केंद्र बनू शकतो. या ठिकाणी उत्खनन केल्यास आणखी काही ऐतिहासिक अवशेष सापडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. राज्य पुरातत्व विभाग आणि भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण या लेणीची अधिकृत पाहणी करून तिचा कालखंड निश्चित करणार आहेत. जर ही लेणी पूर्णपणे वाकाटककालीन असल्याचे सिद्ध झाले, तर ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक अमूल्य भर ठरेल.