स्वतंत्र बातमी

एखादं मूल चालताना वारंवार अडखळतं, शर्टाची बटणं लावताना गोंधळतं, पेन्सिल नीट पकडू शकत नाही किंवा चेंडू पकडण्याचा साधा प्रयत्नही त्याच्यासाठी कठीण ठरतो, तेव्हा अनेकदा त्याला ‘ढ’ किंवा ‘गबाळं’ ठरवलं जातं. पण या अडचणींच्या मागे केवळ निष्काळजीपणा नसतो; कधी कधी त्यामागे ‘डिस्प्रॅक्सिया’ नावाचा मेंदूच्या विकासाशी संबंधित विकार दडलेला असतो. वैद्यकीय भाषेत याला ‘विकसनात्मक समन्वय विकार’ असे म्हटले जाते. या स्थितीत मेंदूला शरीराच्या हालचाली अचूकपणे नियंत्रित करता येत नाहीत. त्यामुळे चालणे, लिहिणे, कपडे घालणे, जिने चढणे किंवा खेळ खेळणे यांसारख्या दैनंदिन कृतीही मुलांसाठी संघर्षमय बनतात.

हा विकार बुद्धिमत्तेशी संबंधित नसतो, ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. अनेक मुलांची बौद्धिक क्षमता उत्तम असते; परंतु शरीर आणि मेंदू यांच्यातील समन्वय साधण्यात त्यांना अडचणी येतात. काही मुलांना बोलताना शब्द स्पष्ट उच्चारता येत नाहीत, तर काहींना वेळेचे नियोजन, वस्तूंची मांडणी किंवा साध्या हालचालींची मालिका पूर्ण करणे अवघड जाते. बालपणात रांगणे, बसणे किंवा चालायला लागणे यांसारख्या टप्प्यांमध्ये उशीर होणे हे त्याचे सुरुवातीचे संकेत असू शकतात. मोठं होताना अशी मुलं अनेकदा खेळांपासून दूर राहू लागतात, कारण सतत पडणे, चुकणे किंवा इतरांच्या मस्करीचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे त्यांच्या आत्मविश्वासावर खोल परिणाम होतो.

वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, या विकाराचे नेमके कारण अजून स्पष्ट झालेले नाही. मात्र अकाली जन्म, कमी वजनाने जन्म होणे किंवा कुटुंबात अशा प्रकारच्या आजारांचा इतिहास असणे हे काही महत्त्वाचे धोके मानले जातात. काही संशोधनांनुसार मुलांमध्ये हा विकार मुलींपेक्षा अधिक प्रमाणात आढळतो. लंडन येथील क्वीन मेरी विद्यापीठाशी संबंधित संशोधनात मेंदूतील चेतापेशींच्या अपरिपक्व विकासामुळे शरीराच्या हालचालींचे नियोजन बिघडू शकते, असे नमूद करण्यात आले आहे. अनेक वेळा हा विकार अतिचंचलता विकार, स्वमग्नता किंवा वाचनातील अडचण यांसारख्या इतर स्थितींशीही जोडलेला दिसून येतो. त्यामुळे अचूक निदान करणे अत्यंत आवश्यक ठरते.

डिस्प्रॅक्सियासाठी ठोस औषधोपचार उपलब्ध नसले, तरी योग्य प्रशिक्षण आणि सातत्यपूर्ण मदतीमुळे मुलांच्या जीवनात मोठा बदल घडवता येतो. हालचालींचे छोटे छोटे टप्पे करून त्याचा सराव करवणे, दैनंदिन कामे सोपी करून देणे, विशेष लेखनसाहित्य वापरणे किंवा शरीर समन्वय वाढवणारे खेळ खेळणे याचा मोठा फायदा होतो. कार्योपचार तज्ज्ञ, बालरोगतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि शारीरिक उपचारतज्ज्ञ यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून मुलांना हळूहळू आत्मविश्वास मिळू लागतो. काही संशोधनांमध्ये घोडेस्वारीसारख्या उपचारात्मक उपक्रमांमुळेही मुलांच्या आत्मभानात आणि सामाजिक वर्तनात सुधारणा झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

समाजात मात्र या विकाराविषयी जागरूकता अजूनही मर्यादित आहे. अनेक पालक मुलांच्या या अडचणींना हट्ट, आळस किंवा आपल्या कामाकडे दुर्लक्ष असे समजतात. पण प्रत्येक अडखळणाऱ्या पावलामागे संघर्ष दडलेला असू शकतो. अशा मुलांना सतत दोष देण्याऐवजी समजून घेण्याची गरज आहे. त्यांच्या प्रयत्नांची दखल घेतली, त्यांना वेळ दिला आणि आधार दिला, तर तेही आयुष्याच्या शर्यतीत आत्मविश्वासाने पुढे जाऊ शकतात. कारण काही मुलं धावत नाहीत म्हणून ती मागे नसतात; कधी कधी त्यांना फक्त थोडा अधिक हात धरून चालवण्याची गरज असते.