केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने खोकल्याच्या औषधांच्या विक्रीबाबत अत्यंत कडक पाऊल उचलले आहे. यापुढे डॉक्टरांच्या लेखी चिठ्ठीशिवाय कोणत्याही औषध दुकानात कफ सिरप विकता येणार नाही. यापूर्वी कफ सिरप थेट खरेदी करण्याची जी सवलत उपलब्ध होती. ती आता पूर्णपणे रद्द करण्यात आली आहे. मात्र, खोकल्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चघळण्याच्या गोळ्या डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय ग्राहकांना खरेदी करता येतील.
बालमृत्यूंच्या घटनांनंतर कारवाई
प्रशासनाने हा कठोर निर्णय घेण्यामागे काही राज्यांमध्ये घडलेल्या गंभीर घटना कारणीभूत आहेत. मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यात काही महिन्यांपूर्वी खोकल्याच्या औषधामुळे तब्बल बावीस मुलांचा मृत्यू झाला होता. त्याचप्रमाणे राजस्थानमध्येही कफ सिरपमुळे लहान मुलांचा मृत्यू झाल्याचे समोर आले होते. यानंतर कफ सिरपच्या थेट विक्रीवर पूर्णपणे बंदी घालण्याचा प्रस्ताव मंजूर करण्यात आला.
विषारी रसायनांची भेसळ
मध्य प्रदेशातील चिमुरड्यांच्या मृत्यूशी संबंधित असलेल्या औषधाची निर्मिती तामिळनाडू राज्यातील एका कंपनीने केली होती. या औषधाची तपासणी केली असता, त्यात तब्बल अठ्ठेचाळीस दशांश सहा टक्के डायइथिलिन ग्लायकोल हे विषारी दूषित रसायन आढळले होते. जे कायदेशीर नियमांनुसार केवळ शून्य दशांश एक टक्का असणे अपेक्षित असते. कफ सिरप गोड करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रॉपिलिन ग्लायकोल या घटकामध्ये अनेकदा इथिलिन ग्लायकोल आणि डायइथिलिन ग्लायकोल या घातक रसायनांची भेसळ केली जाते, ज्यामुळे मानवी शरीराला आणि विशेषतः लहान मुलांना तीव्र विषबाधा होते.
मुलांच्या आरोग्याला धोका
अनेकदा पालक डॉक्टरांचा कोणताही सल्ला न घेता लहान मुलांना स्वतःच्या मनाने कफ सिरप पाजतात. या औषधांमध्ये डेक्स्ट्रोमेथॉर्फन सारखे विशिष्ट घटक असतात. जे चार ते सहा वर्षांखालील लहान मुलांसाठी अत्यंत घातक ठरू शकतात. अशा औषधांच्या अतिवापरामुळे किंवा चुकीच्या प्रमाणामुळे चिमुरड्यांना श्वसनाचा तीव्र त्रास होऊ शकतो आणि काही प्रकरणांमध्ये मुलांचा मृत्यूही ओढवतो. आता नवीन नियमांमुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे सिरप बाजारात उपलब्ध होणार नसल्याने, बालकांचे जीव वाचण्यास आणि पालकांच्या निष्काळजीपणाला आळा घालण्यास मदत होणार आहे.
विगतकाळातील भीषण इतिहास
औषधांमधील अशा घातक रसायनांमुळे लहान मुलांचे मृत्यू होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. यापूर्वीही भारतात आणि जागतिक पातळीवर असे अनेक धक्कादायक प्रकार उघडकीस आले आहेत. सन २०२० मध्ये जम्मू आणि काश्मीर मधील रामनगर भागात हिमाचल प्रदेश राज्यातील एका कंपनीच्या सिरपमुळे सतरा मुलांचा मृत्यू झाला होता. तर एक हजार नऊशे अठ्ठ्याण्णव मध्ये गुरुग्राम येथे तेहतीस मुलांना आपला जीव गमवावा लागला होता. तसेच दोन हजार बावीस मध्ये भारतीय कंपन्यांच्या दूषित सिरपमुळे गांबिया देशात सत्तर आणि उझबेकिस्तान देशात अठरा मुलांचा मृत्यू झाला होता, ज्यानंतर जागतिक आरोग्य संघटनेने सतर्कतेचा इशारा दिला होता.