रोम येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून जागतिक संस्थांनी तीव्र उष्णतेचा शेती क्षेत्रावर होणारा घातक परिणाम स्पष्ट करणारा संयुक्त अहवाल जाहीर केला आहे.
१.५ अंश
जागतिक तापमानवाढीची धोक्याची पातळी
१०० दशलक्ष
जगभरातील बाधित शेतकरी संख्या
४० टक्के
पिकांचे संभाव्य नुकसान प्रमाण
५ वर्ष
अहवाल तयार करण्याचा कालावधी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
अन्न आणि कृषी संघटना तसेच जागतिक हवामानशास्त्र संघटनेने तीव्र उष्णतेबाबत संयुक्त अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे शेती क्षेत्राचे अभूतपूर्व नुकसान होत असून अन्न सुरक्षेचा प्रश्न गंभीर बनला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
संयुक्त राष्ट्रसंघाशी संलग्न असलेल्या ‘एफएओ’ आणि ‘डब्ल्यूएमओ’ या सर्वोच्च संस्थांनी एकत्रित संशोधन केले आहे. जागतिक स्तरावरील कृषी शास्त्रज्ञ, हवामानतज्ज्ञ आणि विविध देशांचे कृषी धोरण निर्माते या अहवालातील मुख्य घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
अहवाल प्रसिद्ध झाल्यानंतर जागतिक अन्न बाजारपेठेत चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. विविध देशांना आपापल्या कृषी धोरणांमध्ये तातडीने बदल करणे आवश्यक झाले असून पिकांच्या संरक्षणासाठी नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करण्यात आली आहेत.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
जागतिक संस्थांनी सर्व देशांच्या सरकारांना हवामान बदलाशी जुळवून घेणारे तंत्रज्ञान वापरण्याचे आवाहन केले आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर शेती संरक्षणासाठी विशेष निधी उभारण्याची अधिकृत भूमिका या संस्थांनी मांडली आहे.
तीव्र उष्णतेचा पिकांना फटका आणि अन्न सुरक्षेचे संकट
अन्न आणि कृषी संघटना आणि जागतिक हवामानशास्त्र संघटनेने सादर केलेल्या अहवालात तीव्र उष्णतेचे भीषण वास्तव मांडले आहे. सातत्याने वाढणाऱ्या तापमानामुळे जगभरातील मुख्य पिकांच्या उत्पादकतेवर विपरीत परिणाम दिसून येत आहे. पाण्याच्या वाढत्या तुटवड्यामुळे शेतीचा खर्च वाढत असून जमिनीची सुपीकता वेगाने कमी होत आहे. आशिया आणि आफ्रिका खंडातील देशांमध्ये हे संकट अधिक गडद झाले आहे. पारंपरिक शेती पद्धती हवामान बदलाचा सामना करण्यास असमर्थ ठरत आहेत. जागतिक अन्न साखळी विस्कळीत होण्याची भीती शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केली आहे. पिकांचे नुकसान टाळण्यासाठी तातडीने उपाययोजना न केल्यास अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण होऊ शकतो.
- तीव्र उष्णतेमुळे पिकांची गुणवत्ता खालावत असून उत्पादनात घट येत आहे.
- सिंचनासाठी पाण्याचा वापर वाढल्याने भूजल पातळी खालावली आहे.
तापमानवाढ रोखण्याचे आव्हान आणि शास्त्रज्ञांचे पर्याय
हवामान बदल रोखण्यासाठी जागतिक करारांचे पालन करणे बंधनकारक आहे. हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी केल्याशिवाय तापमानवाढ नियंत्रणात आणणे कठीण आहे. शास्त्रज्ञांनी उष्णता सहन करू शकणाऱ्या पिकांच्या वाणांचा वापर वाढवण्याची शिफारस केली आहे. शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पाण्याचा अपव्यय टाळणे गरजेचे आहे.
“हवामान बदलामुळे शेती क्षेत्राचे न भरून येणारे नुकसान होत आहे. आम्ही जाहीर केलेला अहवाल जागतिक अन्न सुरक्षेसाठी धोक्याची घंटा असून सर्व देशांनी तातडीने पावले उचलणे गरजेचे आहे.
— डॉ. क्यू डोंग्यू, महासंचालक, अन्न आणि कृषी संघटना.“तीव्र उष्णतेच्या लाटांची वारंवारता वाढत आहे. शेती क्षेत्राला वाचवण्यासाठी आपल्याला हवामान अनुकूल कृषी पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक असून पारंपारिक पद्धती बदलाव्या लागतील.
- आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा विस्तार ग्रामीण भागापर्यंत करणे आवश्यक आहे.
- शेती क्षेत्रासाठी विशेष हवामान विमा योजना सुरू करण्याची गरज आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| अहवाल जारी करणारी संस्था | अन्न आणि कृषी संघटना/जागतिक हवामानशास्त्र संघटना संयुक्त पथक | पूर्ण |
| संशोधनाचा मुख्य विषय | तीव्र उष्णता आणि शेती | नोंदवले |
| मुख्य शिफारस | हवामान अनुकूल शेती पद्धती | कार्यरत |
| पुढील जागतिक बैठक | कृषी परिषद २०२६ | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
पॅरिस हवामान करार आणि भविष्यातील कृषी धोरण?
जगभरात २०१५ मधील पॅरिस हवामान करारा अंतर्गत जागतिक तापमानवाढ १.५ अंशाच्या आत रोखण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते. अनेक देशांनी उत्सर्जनाचे नियम न पाळल्याने तापमानात सातत्याने वाढ होत राहिली. त्याचा थेट फटका शेती क्षेत्राला बसला असून दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचे पिकांचे नुकसान होत आहे. या पार्श्वभूमीवर हा नवीन संयुक्त अहवाल तयार करण्यात आला आहे. पुढील पाऊल म्हणून संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या आगामी आमसभेत या अहवालावर सविस्तर चर्चा केली जाईल. सर्व सदस्य देशांना आपापल्या देशात हवामान पूरक शेती धोरण राबवण्यासाठी नवीन नियमावली दिली जाईल.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन कृषी आणि हवामान विभागाला सतर्क राहण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करण्यात येत आहेत. जिल्हा स्तरावर हवामान अंदाज केंद्रे अधिक सक्षम करण्याचे आदेश जारी झाले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर अन्नधान्याच्या किमतीमध्ये चढ-उतार होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. कृषी तंत्रज्ञान कंपन्या आणि नवीन बियाणे उत्पादक उद्योगांना नवीन बाजारपेठ उपलब्ध होईल. साठवणूक आणि शीतगृहांच्या व्यवसायात गुंतवणूक वाढण्याची चिन्हे आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम अन्नधान्याच्या वाढत्या महागाईच्या स्वरूपात दिसून येईल. बाजारपेठेत फळे आणि भाज्यांची आवक कमी होऊन दरांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता आहे. नागरिकांना आपल्या आहाराच्या सवयींमध्ये बदल करावा लागण्याची परिस्थिती निर्माण होईल.
शेतकरी वर्ग
शेतकरी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना आपल्या पारंपारिक पीक पद्धतीत बदल करावा लागेल. कमी पाण्यात आणि जास्त तापमानात येणाऱ्या पिकांची निवड करावी लागेल. बियाणांच्या खरेदीसाठी शेतकऱ्यांना नवीन तंत्रज्ञानाचा आधार घ्यावा लागेल.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
जागतिक हवामान बदल आणि शेती समोरील अस्तित्वाचे संकट — अन्न आणि कृषी संघटना तसेच जागतिक हवामानशास्त्र संघटनेचा संयुक्त अहवाल डोळे उघडणारा आहे. शेती केवळ उपजीविकेचे साधन नसून ती मानवी अस्तित्वाचा पाया आहे. तीव्र उष्णतेमुळे पिकांचे होणारे नुकसान मानवी संस्कृतीला संकटात टाकू शकते. केवळ औद्योगिक प्रगतीचा विचार न करता पर्यावरणाचा समतोल राखणे ही काळाची गरज बनली आहे. प्रगत देशांनी हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करण्याची जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली पाहिजे. विकसनशील देशांमधील गरीब शेतकऱ्यांपर्यंत आधुनिक हवामान पूरक तंत्रज्ञान पोहोचवणे हे जागतिक संस्थांचे कर्तव्य आहे. निसर्गाच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष केल्यास भविष्यात भीषण अन्न संकट निर्माण होईल, हे निश्चित.