भारतात पहिल्या हायड्रोजन रेल्वेची सुरुवात करण्यात येत आहे. प्रदूषणमुक्त आणि अत्याधुनिक ग्रीन टेक्नॉलॉजीचा वापर करून भारतीय रेल्वेने हरित तंत्रज्ञानाचा एक नवा टप्पा गाठला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी १७ जुलै रोजी या ऐतिहासिक रेल्वेला अधिकृतपणे हिरवी झेंडी दाखवणार आहेत.
२४००
किलोवॅट एकूण इंजिन क्षमता
३५६
किलोमीटर एकूण दैनंदिन प्रवास
७५
किमी प्रतितास सर्वाधिक वेग मर्यादा
६८२
एकूण प्रवासी क्षमता
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतातील पहिल्या पर्यावरणपूरक हायड्रोजन रेल्वेची चाचणी पूर्ण झाली असून ती प्रत्यक्ष प्रवासासाठी सज्ज आहे. ही गाडी शून्य कार्बन उत्सर्जन तत्त्वावर कार्य करते.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, केंद्रीय रेल्वे मंत्रालय, उत्तर रेल्वेचे वरिष्ठ तांत्रिक अधिकारी आणि भारतीय रेल्वेचे अभियंते या प्रकल्पाचे प्रमुख सूत्रधार आहेत.
तात्कालिक परिणाम
रेल्वेच्या पारंपारिक डिझेल इंधनावरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत झाली आहे. जींद आणि सोनीपत दरम्यानच्या प्रवाशांना तात्काळ आधुनिक, प्रदूषणमुक्त आणि जलद प्रवासाची सुविधा प्राप्त झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन मोहिमेअंतर्गत रेल्वे प्रशासनाला विशेष निधी आणि तांत्रिक सहकार्य पुरवले आहे. रेल्वे बोर्डाने या मार्गावरील सुरक्षिततेची संपूर्ण पडताळणी केली आहे.
अत्याधुनिक हायड्रोजन रेल्वेची पहिली धाव
हरयाणातील जींद रेल्वे स्थानकावरून या गाडीचा अधिकृत प्रवास सुरू होणार आहे. ही रेल्वे जगातील सर्वात लांब आणि शक्तिशाली हायड्रोजन रेल्वे संचांपैकी एक आहे.
- एका दिवसात या रेल्वेच्या एकूण दोन फेऱ्या पूर्ण केल्या जातील.
- संपूर्ण प्रवासासाठी एकूण ३०० किलो हायड्रोजन इंधनाचा वापर केला जाईल.
हरित इंधनाचे तंत्रज्ञान आणि कार्यपद्धती
भारतीय रेल्वेने जुन्या डिझेल इंजिन रचनेत बदल केले आहेत. या नवीन गाडीमध्ये दोन अत्याधुनिक पॉवर कार बसवण्यात आल्या आहेत. प्रत्येक इंजिनमध्ये चार एकात्मिक पॉवर पॅक असून त्यामध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल्स आणि लिथियम फेरो फॉस्फेट बॅटरीचा समावेश आहे. हवेतील ऑक्सिजन आणि साठवलेला हायड्रोजन एकत्र करून ही यंत्रणा वीज तयार करते. या प्रक्रियेतून कोणत्याही प्रकारचे दूषित वायू बाहेर पडत नाहीत. सुरुवातीला गाडी फ्युएल सेलच्या ऊर्जेवर धावते. वेग वाढवताना बॅटरीची अतिरिक्त ऊर्जा पुरवली जाते.
“भारतीय रेल्वेने शून्य उत्सर्जन उद्दिष्ट गाठण्याच्या दिशेने टाकलेले हे पाऊल आहे. देशातच विकसित केलेल्या या तंत्रज्ञानामुळे आगामी काळात रेल्वे वाहतुकीचा संपूर्ण चेहरा बदलणार आहे.”
— श्री. राजेश अग्रवाल, वरिष्ठ तांत्रिक संचालक, उत्तर रेल्वे“हायड्रोजन इंधन हे भविष्यातील ऊर्जा साधन आहे. रेल्वेने या सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक पर्यायाचा स्वीकार केल्यामुळे देशातील कार्बन फूटप्रिंट कमी होण्यास नक्कीच मदत होईल.”
— डॉ. अनिल काकोडकर, ज्येष्ठ ऊर्जा शास्त्रज्ञ व रेल्वे सल्लागार- दोन अत्याधुनिक पॉवर कार आणि आठ एकात्मिक पॉवर पॅक बसवण्यात आले आहेत.
- हायड्रोजन फ्युएल सेल्स व लिथियम फेरो फॉस्फेट बॅटरीच्या साहाय्याने वीजनिर्मिती होते.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| उद्घाटन तारीख | १७ जुलै २०२६ रोजी होणार | पूर्ण |
| इंधन प्रकार | हरित हायड्रोजन वायू | नोंदवले |
| रेल्वे मार्ग | जींद ते सोनीपत मार्ग | कार्यरत |
| डब्यांची संख्या | आठ पॅसेंजर कार | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
जागतिक पातळीवरील पार्श्वभूमी आणि भारताचे पाऊल
जगात सर्वप्रथम २०१६ मध्ये फ्रान्सच्या अलस्टोम कंपनीने बर्लिन येथील प्रदर्शनात हायड्रोजन रेल्वेचे प्रारूप सादर केले होते. त्यानंतर २०१८ मध्ये जर्मनीत जगातील पहिली प्रवासी हायड्रोजन रेल्वे प्रत्यक्ष रुळावर धावली. सध्या केवळ जर्मनी, जपान, चीन आणि अमेरिका या देशांकडेच हे प्रगत तंत्रज्ञान आहे. भारत आता या उच्च तंत्रज्ञान गटात अधिकृतपणे सामील झाला आहे. भारतीय रेल्वेने स्वतःच्या कार्यशाळेत डिझेल रेक्सचे रूपांतर हायड्रोजन इलेक्ट्रिक प्रणालीमध्ये केले आहे. पहिल्या टप्प्यात मिळालेल्या अनुभवाचा वापर करून देशातील इतर पर्यटन आणि डोंगराळ मार्गांवर अशा गाड्या चालवण्याची रेल्वे प्रशासनाची आगामी योजना आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन रेल्वे सुरक्षा आयुक्तांनी मार्गाची तपासणी केली आहे. सुरक्षा नियमांचे कडक पालन करण्यासाठी स्थानकांवर विशेष तांत्रिक कर्मचारी नियुक्त केले आहेत. हायड्रोजन इंधन साठवणूक केंद्रांजवळ चोवीस तास सुरक्षा व्यवस्था तैनात केली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर उत्साहाचे वातावरण पाहायला मिळत आहे. हरित ऊर्जा क्षेत्रातील तंत्रज्ञान कंपन्यांना देशांतर्गत उत्पादनाच्या नव्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. भविष्यात डिझेल आयात खर्च कमी होऊन रेल्वेचा महसूल वाढण्यास मदत होईल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दिसून येणार आहे. प्रवाशांना आवाज नसलेला, कंपनरहित आणि प्रदूषणमुक्त प्रवासाचा सुखद अनुभव मिळेल. जींद-सोनीपत दरम्यानच्या प्रवाशांचा प्रवासाचा वेळ वाचेल.
नोकरदार आणि दैनिक कर्मचारी
नोकरदार आणि दैनिक कर्मचारी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून कामावर जाणाऱ्या नागरिकांना एक खात्रीशीर प्रवास पर्याय मिळाला आहे. कमी खर्चात जलद वाहतूक उपलब्ध झाल्यामुळे स्थानिक नोकरदारांची सोय झाली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
भारतातील पहिल्या हायड्रोजन रेल्वेची सुरुवात ही देशाच्या वाहतूक व्यवस्थेला आधुनिक बनवणारी घटना आहे. जागतिक स्तरावर मोजक्या देशांना जमलेले हे तंत्रज्ञान भारतीय अभियंत्यांनी यशस्वी करून दाखवले. डिझेल इंजिन हद्दपार करून शून्य उत्सर्जनाचे ध्येय गाठण्यासाठी हा प्रकल्प अत्यंत दिशादर्शक ठरेल. हायड्रोजन हा अत्यंत ज्वलनशील वायू असल्याने त्याच्या उच्च दाबाखालील वाहतुकीची सुरक्षा राखणे हे रेल्वे प्रशासनासमोरील मुख्य आव्हान असेल. देशातील उत्पादन खर्च कमी ठेवून या तंत्रज्ञानाचा विस्तार इतर मार्गांवर करणे आवश्यक आहे. शाश्वत विकासाच्या दृष्टीने हे पाऊल योग्य दिशेने पडले आहे.