अरुणाचल प्रदेशातील प्रसिद्ध ‘ग्लो सरोवर’ला भारताचे १०१ वे ‘रामसर स्थळ’ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी ही घोषणा केली.
१०१
भारतातील एकूण रामसर स्थळांची संख्या
१५०
सरोवराच्या क्षेत्रातील वृक्षांच्या प्रजाती
४९
आढळणाऱ्या ऑर्किडच्या विविध प्रजाती
२६
२०१४ सालातील देशातील रामसर स्थळे
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
अरुणाचल प्रदेशातील ग्लो सरोवर देशातील १०१ वे आणि राज्यातील पहिले आंतरराष्ट्रीय रामसर पाणथळ स्थळ घोषित झाले आहे. पूर्व हिमालयातील या गोड्या पाण्याच्या सरोवराला जागतिक स्तरावर मान्यता मिळालेली आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव आणि केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय हे या निर्णयाचे प्रमुख घटक आहेत. रामसर सचिवालय आंतरराष्ट्रीय स्तरावर याचे सनियंत्रण करते.
तात्कालिक परिणाम
जागतिक मान्यतेनंतर ग्लो सरोवराच्या नैसर्गिक परिसंस्थेच्या संरक्षणासाठी विशेष निधी आणि वैज्ञानिक व्यवस्थापन लागू झाले आहे. परिसरातील बेकायदेशीर मानवी हस्तक्षेपाला अटकाव बसण्यास मदत झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाने सरोवराचा प्रस्ताव रामसर सचिवालयाकडे पाठवला होता. राज्य वन विभाग आणि कामलांग व्याघ्र प्रकल्प प्रशासन सरोवराच्या संवर्धनाची प्रत्यक्ष जबाबदारी पार पाडत आहे.
कामलांग अभयारण्यातील जैविक विविधतेचे वैशिष्ट्य
ग्लो सरोवर लोहित जिल्ह्यातील कामलांग व्याघ्र प्रकल्पात घनदाट जंगलांनी वेढलेले आहे. हे सरोवर पर्वतीय ओढ्यांच्या प्रवाहाने वर्षभर भरलेले राहते.
- सरोवराच्या पाणलोट क्षेत्रात १५० हून अधिक वृक्षांच्या विविध प्रजातींची नोंद झाली आहे.
- परिसरात ४९ हून अधिक दुर्मिळ ऑर्किड प्रजातींचे अस्तित्व आढळून आले आहे.
पाणथळ जमिनींच्या जागतिक संरक्षणातील भारताची प्रगती
भारतातील रामसर स्थळांची संख्या गेल्या एका दशकात वेगाने वाढली आहे. २०१४ मध्ये देशात फक्त २६ रामसर स्थळे अस्तित्वात होती. आता ही संख्या १०१ वर पोहोचली आहे. भारत आशिया खंडात सर्वाधिक रामसर स्थळे असणारा देश बनला आहे. जगभरात युनायटेड किंगडम आणि मेक्सिको नंतर भारत तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. रामसर करारांतर्गत घोषित पाणथळ जागांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त होते. या जागा पूर नियंत्रण, भूजल पुनर्भरण, कार्बन साठवण आणि दुर्मिळ पक्षी-प्राण्यांच्या अधिवासासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जातात. ग्लो सरोवराच्या समावेशाने अरुणाचल प्रदेशातील निसर्ग संवर्धनाला जागतिक व्यासपीठ मिळाले आहे.
“ग्लो सरोवर अरुणाचल प्रदेशातील पहिले रामसर स्थळ बनले आहे. जैवविविधता संरक्षण, जल सुरक्षा आणि शाश्वत उपजीविकेसाठी हा टप्पा अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. निसर्गाचे रक्षण करत स्थानिक समुदायांचे भविष्य सुरक्षित करण्याचा आमचा संकल्प आहे.”
— भूपेंद्र यादव, केंद्रीय पर्यावरण मंत्री- देशातील रामसर स्थळांची संख्या २०१४ मधील २६ वरून १०१ पर्यंत वाढली आहे.
- युनायटेड किंगडम आणि मेक्सिको नंतर सर्वाधिक रामसर स्थळे भारतात आहेत.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| ग्लो सरोवर स्थान | लोहित जिल्हा, अरुणाचल प्रदेश | नोंदवले |
| एकूण रामसर स्थळे | १०१ | पूर्ण |
| संवर्धन क्षेत्र | कामलांग व्याघ्र प्रकल्प | कार्यरत |
| पर्यावरणीय दर्जा | आंतरराष्ट्रीय पाणथळ जागा | मंजूर |
पार्श्वभूमी
रामसर कराराची पार्श्वभूमी आणि भारताचा प्रवास कसा आहे?
पाणथळ जमिनींचे संवर्धन आणि शाश्वत वापरासाठी १९७१ मध्ये इराणी शहर रामसर येथे आंतरराष्ट्रीय करार झाला होता. भारत या कराराचा महत्त्वाचा भाग आहे. गेल्या काही वर्षांत देशातील विविध पाणथळ क्षेत्रांना रामसर यादीत समाविष्ट करण्यासाठी विशेष मोहीम राबवण्यात आली आहे. अलिकडेच केंद्र सरकारने ग्लो सरोवरासह इतर काही प्रस्तावांची शिफारस आंतरराष्ट्रीय सचिवालयाकडे केली होती. या मान्यतेनंतर आता सरोवराच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी सविस्तर व्यवस्थापन आराखडा तयार केला जात आहे. स्थानिक वन विभाग आणि संशोधन संस्था संयुक्तपणे या क्षेत्राचे संवर्धन करणार आहेत. भविष्यात इतरही संभाव्य पाणथळ क्षेत्रांना हा दर्जा मिळवून देण्याचे प्रयत्न सुरू राहतील.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वन विभाग आणि स्थानिक प्रशासनाने कामलांग अभयारण्य परिसरात विशेष दक्षता तुकड्या तैनात केल्या आहेत. सरोवराच्या पाणलोट क्षेत्रात अनधिकृत प्रवेश, शिकार आणि वृक्षतोडीवर पूर्ण बंदी घालण्यात आली आहे. कायदेशीर चौकटीत नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कडक कारवाईचे निर्देश दिले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत पर्यटनाच्या (Eco-tourism) नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत. स्थानिक हस्तकला, होमस्टे आणि निसर्ग पर्यटनाला प्रोत्साहन मिळून स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गती मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. प्रदूषणकारी औद्योगिकीकरणाला या संवेदनशील क्षेत्रात पूर्ण मनाई असेल.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम जल सुरक्षा आणि नैसर्गिक संतुलनाच्या रूपात दिसून येईल. सरोवराच्या संरक्षणाने भूजल पातळी टिकून राहण्यास मदत होईल. निसर्ग पर्यटनाच्या माध्यमातून स्थानिक रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होऊन नागरिकांचे जीवनमान सुधारण्यास मदत होईल.
पर्यावरणप्रेमी व स्थानिक आदिवासी समुदाय
पर्यावरणप्रेमी व स्थानिक आदिवासी समुदाय यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून मिश्मी आदिवासी जमातीच्या पारंपरिक निसर्ग संवर्धन पद्धतींना जागतिक ओळख मिळाली आहे. स्थानिक रहिवाशांच्या उपजीविकेला धक्का न लावता सरोवराचे जतन करण्याच्या धोरणाला समुदायाने मनापासून पाठिंबा दिला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
अरुणाचल प्रदेशातील ग्लो सरोवराला ‘रामसर स्थळ’ म्हणून मिळालेली मान्यता ही देशाच्या पर्यावरण संवर्धन प्रवासातील अत्यंत भूषणावह बाब आहे. पूर्व हिमालयातील हा अत्यंत संवेदनशील जैवविविधता पट्टा आहे. १०० चा टप्पा ओलांडून १०१ व्या स्थळाची नोंद होणे हे भारताच्या जागतिक पर्यावरण नेतृत्वाचे प्रतीक मानले पाहिजे. केवळ कागदावर किंवा यादीत नाव समाविष्ट करून चालणार नाही. प्रत्यक्ष भूमीवर या सरोवराचे आणि सभोवतालच्या घनदाट जंगलाचे रक्षण करणे आवश्यक आहे. स्थानिक आदिवासी समुदायांना सोबत घेऊन शाश्वत पर्यटनाचा समतोल साधणे ही काळाची गरज आहे. ही आंतरराष्ट्रीय मान्यता ईशान्य भारतातील इतर पाणथळ जागांच्या संरक्षणासाठी मार्गदर्शक ठरेल.