दिनांक ९ ऑगस्ट दिनविशेष: ऑगस्ट क्रांती दिन व इतिहास

दिनविशेष

दिनांक ९ ऑगस्ट

इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आजचा विशेष: कामिका एकादशी – कामिका एकादशी हा आषाढ महिन्यातील वद्य (कृष्ण) पक्षातील एकादशीचा अत्यंत पवित्र दिवस आहे. या दिवशी भगवान विष्णूची ‘श्रीधरा’, ‘हरी’ व ‘माधव’ या रूपात मनोभावे पूजा केली जाते. आषाढ महिन्यातील ही शेवटची एकादशी असून ती चतुर्मासातील पहिली एकादशी मानली जाते. या दिवशी व्रत केल्याने सर्व प्रकारच्या ज्ञात-अज्ञात पापांतून मुक्ती मिळते आणि भक्ताला वैकुंठलोकाची प्राप्ती होते, अशी भागवत पुराणात श्रद्धा सांगितली आहे.

१महाराष्ट्र घटना १भारत घटना १जग घटना १शोध/तंत्रज्ञान १जयंती १स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

१. जागतिक आदिवासी दिन (International Day of the World’s Indigenous Peoples): संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) घोषित केलेला हा दिवस जगभरातील आदिवासी जमातींच्या हक्कांचे संरक्षण, त्यांच्या समृद्ध संस्कृतीचे जतन आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी साजरा केला जातो. दिनांक ९ ऑगस्ट १९८२ रोजी संयुक्त राष्ट्रांच्या आदिवासी लोकसंख्येवरील पहिल्या विशेष कार्यगटाची बैठक जिनिव्हा येथे झाली होती, त्याच्या स्मरणार्थ हा दिन घोषित करण्यात आला.

२. नागासाकी दिन (Nagasaki Day): दुसऱ्या महायुद्धाच्या अखेरीस दिनांक ९ ऑगस्ट १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या नागासाकी शहरावर ‘फॅट मॅन’ (Fat Man) नावाचा दुसरा भीषण अणुबॉम्ब टाकला. या अत्यंत विनाशकारी हल्ल्यात लाखो निष्पाप लोकांचे प्राण गेले आणि पुढील पिढ्यांनाही त्याचे दुष्परिणाम भोगावे लागले. हा दिवस अण्वस्त्रांच्या विनाशाची आठवण करून देत संपूर्ण जगात शांततेचा संदेश देण्यासाठी पाळला जातो.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

ऑगस्ट क्रांती दिन (August Kranti Diwas): भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अंतिम व सर्वात मोठ्या लढ्यांपैकी एक असलेल्या ‘छोडो भारत’ (भारत छोडो) आंदोलनाची सुरुवात दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी झाली. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी मुंबईतील ऐतिहासिक गोवालिया टँक मैदानावरून देशवासीयांना ‘करेंगे या मरेंगे’ (करा अथवा मरा) हा ज्वलंत संदेश दिला होता. स्वातंत्र्य चळवळीतील हुतात्म्यांच्या आणि सैनिकांच्या अतुलनीय शौर्याला अभिवादन करण्यासाठी हा राष्ट्रीय दिन पाळला जातो.

🚩 महाराष्ट्र दिन

महाराष्ट्र राज्य क्रांती दिन व आदिवासी दिन: मुंबई हे ‘ऑगस्ट क्रांती’चे मुख्य केंद्र असल्याने महाराष्ट्रात दिनांक ९ ऑगस्ट रोजी शासकीय पातळीवर व शाळा-महाविद्यालयांमध्ये ‘क्रांती दिन’ अभिमानाने साजरा केला जातो. यासोबतच, महाराष्ट्रातील सह्याद्री आणि सातपुड्याच्या कुशीत राहणाऱ्या समृद्ध आदिवासी संस्कृतीचा सन्मान करण्यासाठी राज्यभर ‘आदिवासी दिन’ साजरा केला जातो. या दिवशी आदिवासी कला, नृत्य आणि पारंपरिक ज्ञानाचे कौतुक करणारे विविध शासकीय कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१९४२

मुंबईत ‘छोडो भारत’ आंदोलनाची रणधुमाळी आणि नेत्यांची धरपकड

दिनांक ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईत ‘भारत छोडो’ प्रस्ताव मंजूर झाल्यानंतर, ब्रिटिश सरकारने दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ च्या पहाटेच महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि काँग्रेसच्या इतर आघाडीच्या नेत्यांना मुंबईत अटक केली. नेत्यांच्या अटकेची बातमी समजताच संपूर्ण मुंबईसह महाराष्ट्रात प्रचंड जनक्षोभ उसळला. क्रांतीवीर अरुणा असफ अली यांनी गोवालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकवून या आंदोलनाचे नेतृत्व केले आणि क्रांतीचा वणवा पेटला.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१९२५

ऐतिहासिक काकोरी रेल्वे कट (Kakori Train Action)

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सशस्त्र क्रांतिकारकांनी ब्रिटिशांच्या जुलमी राजवटीला आर्थिक आणि लष्करी आव्हान देण्यासाठी उत्तर प्रदेशातील लखनौजवळील काकोरी येथे सरकारी खजिना वाहून नेणारी रेल्वे लुटली. या धाडसी कारवाईचे नियोजन रामप्रसाद बिस्मिल, चंद्रशेखर आझाद, अशफाक उल्ला खान, राजेंद्रनाथ लाहिरी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केले होते. हा ब्रिटिश सत्तेला बसलेला एक मोठा हादरा होता.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१९४५

जपानच्या नागासाकी शहरावर अणुबॉम्ब हल्ला

अमेरिकेच्या लष्कराने जपानच्या हिरोशिमावर अणुबॉम्ब टाकल्यानंतर अवघ्या तीन दिवसांनी, म्हणजेच दिनांक ९ ऑगस्ट १९४५ रोजी सकाळी ११:०२ वाजता नागासाकी या गजबजलेल्या औद्योगिक शहरावर ‘फॅट मॅन’ हा अत्यंत शक्तीशाली प्लुटोनियम अणुबॉम्ब टाकला. एका क्षणात संपूर्ण शहर उद्ध्वस्त झाले आणि सुमारे ७४,००० पेक्षा जास्त नागरिक जागीच मृत्युमुखी पडले. या भीषण घटनेनंतर जपानने शरणागती पत्करली व दुसऱ्या महायुद्धाचा अंत झाला.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

१८०३

स्टीम पॅडल-बोटची पहिली यशस्वी चाचणी (Steam Paddle-Boat Successful Trial)

👤 रॉबर्ट फुल्टन (Robert Fulton)

अमेरिकन शोधक आणि अभियंता रॉबर्ट फुल्टन यांनी दिनांक ९ ऑगस्ट १८०३ रोजी फ्रान्समधील पॅरिस येथील प्रसिद्ध ‘सेन’ (Seine) नदीत वाफेच्या इंजिनावर चालणाऱ्या पहिल्या नाविन्यपूर्ण ‘स्टीम पॅडल-बोट’ची यशस्वी चाचणी घेतली. ही बोट लाकडी चक्रांच्या (Paddle) मदतीने वाफेच्या दाबावर पाण्यामध्ये वेगाने प्रवास करत होती.

🌍 परिणाम: या यशस्वी प्रयोगाने जगभरातील जलवाहतूक क्षेत्रात नवीन औद्योगिक क्रांती घडवली. निसर्गाच्या वाऱ्याच्या प्रवाहावर अवलंबून असलेल्या शिडाच्या जहाजांची जागा वाफेवर चालणाऱ्या गतिमान जहाजांनी घेतली आणि त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सागरी प्रवास आणि मालवाहतूक कमालीची वेगवान व स्वस्त झाली.

🎂 जयंती

डॉ. शियाळी राममृत रंगनाथन ९ ऑगस्ट १८९२ – २७ सप्टेंबर १९७२

📍 जन्मस्थळशियाळी (सध्याचे सिरकाझी), तमिळनाडू

👨‍👩‍👧 कुटुंबएका सनातनी मध्यमवर्गीय तमिळ ब्राह्मण कुटुंबात जन्म झाला. वयाच्या अवघ्या ६ व्या वर्षी त्यांच्या वडिलांचे आकस्मिक निधन झाले, त्यानंतर आईने त्यांचे पालनपोषण केले.

📝 परिचय डॉ. रंगनाथन हे भारतातील महान गणितज्ञ, प्राध्यापक आणि विचारवंत होते. त्यांना अत्यंत सन्मानाने ‘भारताच्या ग्रंथालय शास्त्राचे जनक’ (Father of Library Science in India) म्हटले जाते.

⭐ योगदान त्यांनी ग्रंथालय व्यवस्थापनाचे अत्यंत प्रसिद्ध ‘ग्रंथालय शास्त्राचे पाच नियम’ (Five Laws of Library Science) मांडले. तसेच पुस्तकांचे वर्गीकरण करण्यासाठी त्यांनी जगप्रसिद्ध ‘कोलन क्लासिफिकेशन’ (Colon Classification) पद्धत विकसित केली. त्यांना १९५७ मध्ये ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते.

🤔 रंजक माहिती डॉ. रंगनाथन हे मूळचे गणिताचे प्राध्यापक होते. जेव्हा त्यांची मद्रास विद्यापीठात ‘ग्रंथपाल’ म्हणून नेमणूक झाली, तेव्हा ती केवळ एक तात्पुरती नोकरी आहे असे समजून त्यांनी ती नाखुशीने स्वीकारली होती. पुढे त्यांनी याच क्षेत्रात जगाला आदर्श वाटेल असे अजोड संशोधन केले.

🪔 स्मृतिदिन

विष्णुदास अमृत भावे १८२० – ९ ऑगस्ट १९०१

📍 जन्मस्थळसांगली (सांगली संस्थान), महाराष्ट्र

🎯 क्षेत्रनाट्यकला (मराठी रंगभूमी)

📝 परिचय विष्णुदास भावे हे मराठी नाट्यसृष्टीचे शिल्पकार आणि आद्य नाटककार होते. त्यांना आदराने ‘महाराष्ट्र नाट्यकलेचे भरतमुनी’ असे संबोधले जाते. त्यांचे वडील सांगली संस्थानचे राजे चिंतामणराव पटवर्धन यांच्या पदरी लष्करी व प्रशासकीय सेवेत होते.

⭐ योगदान त्यांनी दिनांक ५ नोव्हेंबर १८४३ रोजी सांगली संस्थानात ‘सीतास्वयंवर’ हे पहिले मराठी व्यावसायिक नाटक रंगमंचावर आणले, ज्याने मराठी रंगभूमीचा पाया रचला. त्यांनी पौराणिक कथांवर आधारित अनेक नाटके बसवून मराठी नाट्यसंस्कृती घराघरांपर्यंत पोहोचवली.

🤔 रंजक माहिती विष्णुदास भावे हे केवळ उत्तम नाटककारच नव्हते, तर ते अत्यंत प्रतिभावान हस्तकला कारागीर होते. त्यांनी लाकडाच्या अशा काही बाहुल्या बनवल्या होत्या ज्यांच्या अचूक आणि सजीव हालचाली पाहून प्रेक्षक थक्क होत असत. याशिवाय, सांगलीत असताना त्यांनी स्वदेशी बुद्धीने गॅस बत्ती व प्रेशर कुकरचे सुरुवातीचे प्रारूप तयार केले होते, अशा नोंदी ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये आढळतात.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

घट्टमनेनी महेश बाबू जन्म: ९ ऑगस्ट

📍 जन्मस्थळचेन्नई (मद्रास), तमिळनाडू

🎯 क्षेत्रचित्रपटसृष्टी (दाक्षिणात्य / तेलुगू चित्रपट)

👨‍👩‍👧 कुटुंब तेलुगू चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेते कृष्णा यांचे ते सुपुत्र आहेत. त्यांची पत्नी नम्रता शिरोडकर ही माजी मिस इंडिया आणि प्रसिद्ध हिंदी-मराठी अभिनेत्री आहे.

📝 परिचय महेश बाबू हे दाक्षिणात्य चित्रपटसृष्टीतील अग्रगण्य सुपरस्टार अभिनेते आणि यशस्वी चित्रपट निर्माते आहेत. ते त्यांच्या उत्कृष्ट अभिनय आणि देखण्या व्यक्तिमत्त्वासाठी ‘प्रिन्स’ म्हणूनही ओळखले जातात.

⭐ विशेष कामगिरी त्यांना अभिनयासाठी ९ नंदी पुरस्कार, ५ फिल्मफेअर दाक्षिणात्य पुरस्कार आणि अनेक राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे. व्यावसायिक चित्रपटांशिवाय ते आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणातील अनेक गावांचे दत्तक पालक असून हजारो गरीब मुलांच्या हृदय शस्त्रक्रियेचा संपूर्ण खर्च उचलतात.

🤔 रंजक माहिती महेश बाबू यांनी अवघ्या चार वर्षांचे असताना दिनांक ९ ऑगस्ट १९७९ रोजी प्रदर्शित झालेल्या ‘नीडा’ (Needa) या तेलुगू चित्रपटातून बालकलाकार म्हणून आपल्या अभिनय प्रवासाची सुरुवात केली होती.

📖 विशेष उल्लेख

‘छोडो भारत’ आंदोलन आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील दिनांक ९ ऑगस्टची ऐतिहासिक पहाट
दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ हा भारताच्या इतिहासामध्ये एका नव्या युगाचा प्रारंभबिंदू ठरला. आदल्या दिवशी म्हणजेच दिनांक ८ ऑगस्ट रोजी रात्री उशिरा मुंबईच्या गोवालिया टँक मैदानावर झालेल्या काँग्रेसच्या अधिवेशनात महात्मा गांधींनी ब्रिटिशांना ‘भारत छोडो’चा थेट इशारा दिला आणि संपूर्ण देशाला ‘करेंगे या मरेंगे’चा महामंत्र दिला. ब्रिटिशांनी दिनांक ९ ऑगस्टच्या पहाटेच महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, मौलाना आझाद यांच्यासह सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक करून येरवडा व अहमदनगरच्या किल्ल्यात नजरकैदेत डांबले.

नेत्यांशिवायही हे आंदोलन दडपले गेले नाही, उलट जनतेने स्वतःच्या खांद्यावर घेतले. अरुणा असफ अली यांनी त्याच दिवशी मुंबईत पोलीस लाठीमार झुगारून तिरंगा फडकवला. या घटनेने संपूर्ण देशात ब्रिटिश सत्तेच्या पायाखालची वाळू सरकली.

ग्रामीण महाराष्ट्रातील प्रतिसरकारे आणि तरुणांच्या आक्रमक पवित्र्याने ब्रिटिशांना कळून चुकले की आता त्यांचे भारतात राहणे अशक्य आहे. या कारणाने दिनांक ९ ऑगस्ट हा दिवस भारतीय क्रांतीचा सुवर्णक्षण मानला जातो.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

भारतात डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांच्या जन्मदिनानिमित्त दरवर्षी ‘राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन’ साजरा केला जातो. काही दस्तऐवजांमध्ये त्यांची जन्मतारीख दिनांक १२ ऑगस्ट अशी नोंदलेली असल्याने देशात अधिकृत दिन दिनांक १२ ऑगस्ट रोजी साजरा केला जातो. डॉ. रंगनाथन यांनी स्वतः लिहिलेल्या ‘द फाईव्ह लॉज ऑफ लायब्ररी सायन्स’ या अत्यंत लोकप्रिय पुस्तकात आपला खरा जन्म दिनांक ९ ऑगस्ट १८९२ रोजी झाला असल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले होते!

❓ आजचा प्रश्न

दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ च्या पहाटे ब्रिटिश सरकारने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्व आघाडीच्या नेत्यांना अटक केली नसती, तर ‘भारत छोडो’ आंदोलन आणखी वेगळ्या आणि अधिक शिस्तबद्ध पद्धतीने यशस्वी झाले असते का, याबाबत तुमचे काय मत आहे?

💬 तुमचे मत

आजच्या ‘क्रांती दिना’बद्दल आणि ‘जागतिक आदिवासी दिना’बद्दलच्या तुमच्या भावना व विचार आम्हाला खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की लिहून कळवा!