सत्संगतीचे महत्त्व सांगणारे भर्तृहरींचे सुभाषित
चांगल्या संगतीचे सामर्थ्य: माणसाला समृद्ध करणारा परिसाचा स्पर्श कोणता?
🪔 परिचय
कोण होते महाकवी भर्तृहरी?
महाकवी भर्तृहरी हे प्राचीन भारतातील एक अत्यंत थोर संस्कृत कवी, व्याकरणकार आणि तत्त्वज्ञ होते. उज्जैनचे राजे असणारे भर्तृहरी नंतर वैराग्य धारण करून संन्यासी बनले. त्यांनी मानवी जीवनाचा, समाजाचा आणि मनाचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या अथांग अनुभवातून त्यांनी संस्कृत साहित्याला ‘शृंगारशतक’, ‘वैराग्यशतक’ आणि ‘नीतिशतक’ या तीन ग्रंथांची (शतकत्रयाची) अमूल्य भेट दिली. नीतिशतकामध्ये त्यांनी व्यावहारिक जीवन सुकर बनवण्यासाठी आणि नीतिमान जगण्यासाठी अत्यंत सोप्या पण प्रभावी सुभाषितातून मोलाचे मार्गदर्शन केले आहे.
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं
मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति।
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं
सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्।।
📖 सोपा अर्थ
सत्संगती म्हणजेच चांगल्या माणसांची संगत माणसाच्या बुद्धीचे अज्ञान व जडत्व दूर करते. ती वाणीमध्ये सत्य आणि गोडवा निर्माण करते. माणसाला समाजात मान आणि प्रगती मिळवून देते, तसेच त्याच्या हातून होणारी वाईट कृत्ये किंवा पाप दूर ठेवते. सत्संगती माणसाचे मन प्रसन्न आणि निर्मळ करते आणि चोहोबाजूंना त्याची कीर्ती पसरवते. विचार करा, सत्संगती माणसाचे कोणते कल्याण करत नाही? अर्थात, ती माणसाचे संपूर्ण जीवन घडवते.
🌿 उपयोजन १
शाळेत किंवा महाविद्यालयात हुशार आणि अभ्यासू मित्रांच्या संगतीत राहिल्याने अभ्यास न करणाऱ्या विद्यार्थ्याचे अज्ञान दूर होते, त्याची बुद्धी प्रगल्भ बनते, त्याला चांगल्या सवयी लागतात आणि त्याचे शैक्षणिक भविष्य उज्ज्वल बनते.
🌿 उपयोजन २
उद्योग क्षेत्रात प्रामाणिक आणि कल्पक लोकांसोबत काम केल्याने व्यवहारात सचोटी आणि नीतिमत्ता जपली जाते. चुकीच्या मार्गाने जाण्याचा मोह टळतो आणि सन्मार्गाने व्यवसायाचा विस्तार होऊन समाजात मानाची प्रतिष्ठा मिळते.
📿 विवेचन
या सुभाषितामध्ये भर्तृहरींनी ‘सत्संगती’चे म्हणजेच सज्जनांच्या सहवासाचे महत्त्व अत्यंत सुंदर रीतीने मांडले आहे. माणूस हा सामाजिक प्राणी असून त्याच्यावर अवतीभवतीच्या वातावरणाचा आणि सहवासाचा प्रचंड प्रभाव पडतो. ज्याप्रमाणे लोखंडाचा तुकडा परिसाच्या स्पर्शाने सोन्यात रूपांतरित होतो, अगदी त्याचप्रमाणे सामान्य व्यक्तीही सत्पुरुष किंवा सुसंस्कृत लोकांच्या संगतीमुळे महान बनते. भारतीय परंपरेत आणि ग्रंथांमध्ये चांगल्या संगतीला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे. रामायणातील एक ऐतिहासिक दाखला पाहता, वाल्या कोळ्याला देवर्षी नारदमुनींचा म्हणजेच एका सत्पुरुषाचा सहवास लाभला आणि त्यांच्या उपदेशामुळे त्याच्यात आमूलाग्र बदल होऊन तो महान महर्षी वाल्मिकी बनला. सत्संगतीमुळे माणसाचा विवेक जागा होतो, विचारांना योग्य दिशा मिळते आणि अंतःकरणात प्रसन्नता निर्माण होते. आपण कोणाशी मैत्री करतो याकडे जाणीवपूर्वक लक्ष देणे आवश्यक आहे.
आपल्या रोजच्या प्रवासात आपण ज्यांच्याशी मैत्री करतो, ते आपल्याला प्रगतीकडे नेत आहेत की अधोगतीकडे, याचा कधी विचार केला आहे का?
