टोक्यो आणि बीजिंग येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून आशियाई महासत्तांनी अंतराळ क्षेत्रातील अमेरिकन मक्तेदारीला आव्हान देण्यास सुरुवात केली आहे.
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
अंतराळ संशोधनात क्रांती घडवणाऱ्या पुन्हा वापरता येणाऱ्या रॉकेट तंत्रज्ञानात चीन आणि जपानने एकाच आठवड्यात दोन महत्त्वपूर्ण चाचण्या यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्या आहेत. या यशामुळे एलन मस्क यांच्या ‘स्पेसएक्स’ कंपनीच्या मक्तेदारीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
चायना एरोस्पेस सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी कॉर्पोरेशन, जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सी, मित्सुबिशी हेवी इंडस्ट्रीजचे प्रमुख तंत्रज्ञ आणि अंतराळ शास्त्रज्ञ यात मुख्य भूमिकेत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
उपग्रह प्रक्षेपणाचा अवाढव्य खर्च कमी करण्याच्या जागतिक स्पर्धेत आशियाई देशांचे स्थान अचानक बळकट झाले असून अंतराळ मोहिमांच्या बाजारपेठेत तीव्र व्यावसायिक चुरस निर्माण झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
बीजिंग आणि टोक्यो येथील सरकारी अंतराळ संस्थांनी या स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासाला संपूर्ण आर्थिक आणि धोरणात्मक पाठबळ दिले असून चाचण्यांच्या नोंदी अधिकृतपणे जाहीर केल्या आहेत.
चीनचे ‘लाँग मार्च’ आणि समुद्रातील जाळे तंत्रज्ञान
चीनच्या सरकारी अंतराळ संस्थेने ‘लाँग मार्च-१०बी’ या नव्या रॉकेटचे प्रक्षेपण हायनान प्रांतातील व्यापारी तळावरून केले. या रॉकेटने उपग्रहाला कक्षेत स्थापित केल्यानंतर त्याचे मुख्य बूस्टर इंजिन पुन्हा प्रज्वलित करून पृथ्वीच्या दिशेने नियंत्रित गतीने खाली आले. समुद्रातील एका तरंगत्या प्लॅटफॉर्मवर लावलेल्या विस्तीर्ण जाळ्यात हुक अडकवून हे बूस्टर यशस्वीरीत्या पकडण्यात आले.
- स्पेसएक्स कंपनी जमिनीवर किंवा जहाजावर रॉकेट उतरवण्यासाठी हायड्रोलिक पाय वापरते.
- चीनने वजनात बचत करण्यासाठी जाळे वापरून बूस्टर पकडण्याचे वेगळे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.
जपानची ‘आरव्ही-एक्स’ची उभी लँडिंग चाचणी
चीनच्या ऐतिहासिक यशानंतर अवघ्या एका दिवसात जपानच्या ‘जाक्सा’ या अंतराळ संस्थेने अकिता प्रांतातील नोशिरो चाचणी केंद्रावर ‘आरव्ही-एक्स’ या छोट्या पुनरुत्पादक रॉकेटची यशस्वी चाचणी घेतली. हे रॉकेट हवेत ११ मीटर उंचीवर सरळ वर गेले, त्यानंतर हवेतच काही अंतरावर बाजूला सरकले आणि पूर्व नियोजित ठिकाणी अत्यंत सुरक्षितपणे उभे जमिनीवर उतरले.
“आम्ही या तंत्रज्ञानावर प्रदीर्घ काळापासून अतोनात परिश्रम घेत होतो. चाचणी दरम्यान रॉकेटचे उड्डाण आणि लँडिंग पूर्णपणे अचूक झाल्याने मला अत्यंत समाधान वाटत आहे.”
— ताकाशी इतो, मुख्य प्रकल्प संचालक, जाक्सा- जपानची ही चाचणी केवळ ४० सेकंदांची होती, तरीही यातून नियंत्रण प्रणाली डेटा मिळाला.
- जपानचा २०२४ मधील एच-३ रॉकेटचा प्रयोग अंशतः अयशस्वी राहिल्यानंतर हे मोठे यश आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| लाँग मार्च १०बी चाचणी | हायनान व्यावसायिक तळ | पूर्ण |
| आरव्ही-एक्स उड्डाण | नोशिरो चाचणी केंद्र | पूर्ण |
| तंत्रज्ञान प्रकार | व्हर्टिकल टेकऑफ आणि लँडिंग | कार्यरत |
| पुढील उद्दिष्ट | १०० मीटर उंचीची चाचणी | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
पुन्हा वापरता येणाऱ्या रॉकेटचा इतिहास आणि पुढचे पाऊल
अंतराळ मोहीम अत्यंत खर्चिक असते, कारण पारंपारिक रॉकेटचा मुख्य भाग उपग्रह सोडल्यानंतर समुद्रात पडून नष्ट होतो. स्पेसएक्स कंपनीने २०१५ मध्ये प्रथमच रॉकेटचा मुख्य भाग सुरक्षित परत उतरवून तो पुन्हा वापरण्यात यश मिळवले होते. आता चीन आणि जपानने या क्षेत्रात प्रवेश केल्याने खर्च प्रचंड कमी होणार आहे. चीनचे मुख्य उद्दिष्ट २०३० पर्यंत चंद्रावर मानवी मोहीम पाठवणे आणि स्वतःची उपग्रह यंत्रणा उभी करणे हे आहे, तर जपान फ्रान्स आणि जर्मनीच्या सहकार्याने ‘कॅलिस्टो’या मोठ्या प्रकल्पावर काम करत असून २०३२ पर्यंत पूर्ण व्यावसायिकता मिळवण्याचा प्रशासनाचा मानस आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन दोन्ही देशांच्या संरक्षण आणि नागरी उड्डाण मंत्रालयाने सागरी सुरक्षा नियमावली अधिक कडक केली आहे. रॉकेट परत येण्याच्या मार्गातील सागरी आणि हवाई वाहतूक तात्पुरती रोखण्यासाठी विशेष समन्वय कक्ष स्थापन करण्यात आला आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर उपग्रह प्रक्षेपण शुल्कात मोठी घसरण होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. जागतिक दूरसंचार आणि इंटरनेट सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्या आता अमेरिकेव्यतिरिक्त आशियाई देशांकडे स्वस्त पर्याय म्हणून आकर्षित होत आहेत.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दळणवळण आणि इंटरनेट सेवांच्या दरांवर होणार आहे. भविष्यात उपग्रह सोडण्याचा खर्च कमी झाल्याने हवामान अंदाज, नकाशे आणि ग्रामीण भागातील मोबाईल नेटवर्क कनेक्टिव्हिटी अधिक स्वस्त आणि सुलभ होणार आहे.
संबंधित वर्ग
विज्ञान शाखेचे विद्यार्थी आणि तरुण संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून अंतराळ अभियांत्रिकी क्षेत्रात रोजगाराच्या अभूतपूर्व संधी निर्माण होणार आहेत. आशियातील खाजगी क्षेत्रातील स्टार्ट-अप्सना यामुळे मोठ्या प्रमाणावर निधी मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
चीन आणि जपानने पुनरुत्पादक रॉकेट तंत्रज्ञानात मिळवलेले यश जागतिक अंतराळ राजकारणाची समीकरणे बदलणारे आहे. आतापर्यंत या क्षेत्रात अमेरिकेची आणि प्रामुख्याने एलन मस्क यांच्या स्पेसएक्स कंपनीची एकहाती सत्ता होती. चीनने वापरलेले जाळे तंत्रज्ञान हे वजन कमी करून अधिक वजनाचे उपग्रह नेण्यासाठी क्रांतिकारी ठरू शकते. जपानने देखील आपल्या आर्थिक मर्यादांवर मात करत अत्यंत अचूक लँडिंगचे प्रदर्शन केले आहे. ही स्पर्धा केवळ तंत्रज्ञानाची नसून जागतिक बाजारपेठेवर ताबा मिळवण्याची आहे. आशियाई देशांची ही गरुडझेप आगामी काळात अमेरिकेला अंतराळ संशोधनात आत्मपरीक्षण करायला लावेल, यात शंका नाही.