नवी दिल्ली येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून गुगलने आपल्या ‘प्ले स्टोअर’वर लोकप्रिय मेसेजिंग ॲप ‘टेलिग्राम’ पुन्हा उपलब्ध केले आहे. नीट (NEET-UG) परीक्षेच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने या ॲपवर एक आठवड्याची तात्पुरती बंदी घातली होती. या बंदीची मुदत २२ जून रोजी मध्यरात्री संपल्यानंतर प्रशासनाने ॲपवरील निर्बंध हटवले आहेत. टेलिग्राम पुन्हा उपलब्ध झाल्यामुळे अँड्रॉइड वापरकर्त्यांना मोठा दिलासा मिळाला आहे. नीट परीक्षेचे पेपर लीक करणे आणि फसवणूक करणाऱ्या टोळ्या या ॲपचा वापर करत असल्याचा आरोप सरकारने केला होता. राष्ट्रीय परीक्षा एजन्सीच्या (NTA) शिफारशीवरून इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने ही कडक कारवाई केली होती.
१ आठवडा
तात्पुरता निर्बंध कालावधी
१५ कोटी
भारतातील एकूण टेलिग्राम वापरकर्ते
२२ जून
बंदी संपण्याची अंतिम तारीख
कलम ६९ अ
माहिती तंत्रज्ञान कायद्याचे कलम
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतात टेलिग्राम ॲप गुगल प्ले स्टोअरवर पुन्हा सक्रिय झाले आहे. नीट परीक्षेदरम्यान गैरप्रकार रोखण्यासाठी सरकारने १६ जून ते २२ जून दरम्यान या ॲपवर संपूर्ण बंदी घातली होती.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY) आणि राष्ट्रीय परीक्षा एजन्सी (NTA) हे या कारवाईचे मुख्य निर्णयकर्ते आहेत. गुगल प्रशासनाने सरकारी आदेशानंतर ॲप पूर्ववत केले आहे.
तात्कालिक परिणाम
अँड्रॉइड वापरकर्त्यांसाठी नवीन डाउनलोड आणि अपडेट्सची सुविधा सुरू झाली आहे. जुन्या वापरकर्त्यांना सर्व्हरशी जोडण्यासाठी पुन्हा लॉग-इन करावे लागत असून काही नेटवर्कवर सेवा संथ गतीने सुरू आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सरकारने माहिती तंत्रज्ञान कायदा २००० च्या कलम ६९ अ अंतर्गत ही कारवाई केली होती. राष्ट्रीय परीक्षांची गोपनीयता राखण्यासाठी हे पाऊल आवश्यक असल्याचे सांगत दिल्ली उच्च न्यायालयानेही सरकारच्या भूमिकेचे समर्थन केले आहे.
नीट परीक्षा गैरप्रकार आणि ॲपवरील बंदीचे कारण
नीट-युजी २०२६ च्या पुनरपरीक्षेपूर्वी टेलिग्रामवरील अनेक चॅनेल्स बनावट प्रश्नपत्रिका विकत असल्याच्या आणि विद्यार्थ्यांची फसवणूक करत असल्याच्या तक्रारी समोर आल्या होत्या. टेलिग्राममधील गुप्तता, ऑटोमेटेड बॉट्स आणि मेसेज फॉरवर्डिंगच्या सुविधेमुळे गुन्हेगारांचा शोध घेणे कठीण बनले होते. सरकारने ३ जून रोजी टेलिग्रामच्या प्रतिनिधींची बैठक घेऊन धोके दूर करण्यास सांगितले होते, परंतु योग्य कारवाई न झाल्याने ही बंदी घालण्यात आली.
- २१ जून रोजी झालेली नीट पुनरपरीक्षा यशस्वीरीत्या पार पडली आहे.
- टेलिग्रामला ३० जूनपर्यंत मेसेज एडिटिंग सुविधा बंद ठेवण्याचे आदेश दिले आहेत.
ॲप सुरू न झाल्यास काय करावे आणि ॲपलची स्थिती
अनेक वापरकर्त्यांच्या मोबाईलमध्ये बंदी उठल्यानंतरही टेलिग्राम सुरू झालेले नाही. अशा वापरकर्त्यांनी गुगल प्ले स्टोअरवरून ॲप अपडेट करणे गरजेचे आहे. तरीही समस्या असल्यास खाते लॉग-आऊट करून पुन्हा लॉग-इन करावे. दरम्यान आयफोन वापरणाऱ्यांसाठी हे ॲप अद्याप ॲपलच्या ‘ॲप स्टोअर’वर पूर्णपणे उपलब्ध झालेले नसून त्यासाठी काही काळ प्रतीक्षा करावी लागेल.
“परीक्षा घोटाळे आणि पेपर लीक रोखण्यासाठी टेलिग्रामवर तात्पुरती बंदी घालण्याचा सरकारचा निर्णय योग्य ठरला आहे. आम्ही राष्ट्रीय परीक्षांची सुरक्षा सुनिश्चित केली आहे.
— अभिषेक सिंग, महासंचालक, राष्ट्रीय परीक्षा एजन्सी (NTA)“या बंदीमुळे भारतातील १५ कोटी सामान्य वापरकर्त्यांना नाहक त्रास झाला आहे. काही लोकांच्या चुकीसाठी संपूर्ण प्लॅटफॉर्मवर बंदी घालणे चुकीचे आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| ॲप नाव | टेलिग्राम मेसेजिंग प्लॅटफॉर्म | कार्यरत |
| बंदीचे कारण | नीट परीक्षा पेपर लीक आणि फसवणूक | पूर्ण |
| सद्यस्थिती | गुगल प्ले स्टोअरवर पुनरागमन | नोंदवले |
| विशेष अट | ३० जूनपर्यंत मेसेज संपादन सुविधा बंद | मंजूर |
पार्श्वभूमी
टेलिग्राम बंदीचा वाद आणि न्यायालयीन लढा काय आहे?
भारतात टेलिग्रामचा वापर शैक्षणिक साहित्याच्या देवाणघेवाणीसाठी मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. यंदा नीट परीक्षेच्या पेपर लीक प्रकरणाचा तपास करत असताना केंद्रीय यंत्रणांना टेलिग्राम चॅनेल्सचा सुगावा लागला. सरकारने १६ जून रोजी तात्काळ आदेश जारी करून यावर बंदी घातली. टेलिग्रामने या बंदीविरोधात दिल्ली उच्च न्यायालयात धाव घेतली होती. न्यायालयाने मात्र देशातील लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य आणि परीक्षांची अखंडता लक्षात घेता सरकारची कारवाई कायदेशीर आणि योग्य ठरवली. २२ जून रोजी पुनरपरीक्षा संपल्यानंतर ही तात्पुरती बंदी वाढवण्यात आलेली नाही.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सायबर सेल आणि माहिती तंत्रज्ञान विभाग सोशल मीडियावरील संशयास्पद चॅनेल्सवर कडक पाळत ठेवून आहेत. डिजिटल गुन्ह्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी कायदे अधिक कडक केले जात आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर टेलिग्रामवर आधारित ऑनलाइन क्लासेस आणि शैक्षणिक स्टार्टअप्सच्या व्यवसायाला पुन्हा गती मिळण्यास सुरुवात झाली आहे. बंदीच्या काळात व्हॉट्सॲप आणि सिग्नल ॲपच्या वापरात वाढ झाली होती.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम संवाद यंत्रणा पूर्ववत होण्याच्या रूपात झाला आहे. विद्यार्थी आणि नोकरदार वर्गाला फाईल्स पाठवण्यासाठी टेलिग्राम पुन्हा उपलब्ध झाल्याने मोठा दिलासा मिळाला आहे.
विद्यार्थी आणि शैक्षणिक वर्ग
विद्यार्थी आणि स्पर्धा परीक्षा देणारा वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून अभ्यास साहित्याचे आदानप्रदान करणाऱ्या अधिकृत चॅनेल्सचा संपर्क पुन्हा प्रस्थापित झाला आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
भारतात टेलिग्राम ॲपवर लावलेली तात्पुरती बंदी आणि त्यानंतरचे पुनरागमन ही घटना डिजिटल युगातील मोठ्या आव्हानांकडे लक्ष वेधते. नीट परीक्षेची गोपनीयता राखण्यासाठी सरकारने उचललेले हे पाऊल राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक होते. दिल्ली उच्च न्यायालयानेही सरकारच्या भूमिकेला मान्यता देऊन हे स्पष्ट केले आहे की विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी खेळ खपवून घेतला जाणार नाही. टेलिग्रामसारख्या ॲप्सनी आपल्या प्लॅटफॉर्मवर चालणाऱ्या बेकायदेशीर गोष्टींकडे डोळेझाक करणे थांबवले पाहिजे. केवळ अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा दुजोरा देऊन गुन्हेगारी प्रवृत्तींना थारा देता येणार नाही. टेलिग्रामचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी पावेल डुरोव्ह यांनी लावलेले आरोप निरर्थक असून त्यांनी भारतीय कायद्यांचा आदर राखणे गरजेचे आहे. तंत्रज्ञान कंपन्यांनी व्यावसायिक नफ्यापेक्षा सामाजिक जबाबदारीला प्राधान्य दिले पाहिजे, तरच अशा प्रकारच्या टोकाचा बंदी उपायांची गरज पडणार नाही.