ओडिसा राज्यातील हिराकुड धरणाचे दरवाजे चालू पावसाळ्यातील पहिल्या पूरनियंत्रणासाठी नऊ जुलै रोजी उघडण्यात येणार आहेत. धरणाचे दरवाजे उघडल्यानंतर महानदीच्या पात्रात पाण्याचा प्रवाह वाढणार आहे. कटक, पुरी, केंद्रपाडा, जगतसिंगपूर या सखल जिल्ह्यातील नदीकाठच्या अनेक गावांना पूरपरिस्थितीचा सामना करावा लागण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
०९
जुलै रोजी दरवाजे उघडणार
१२
जिल्ह्यांना अतिदक्षतेचा इशारा
२४
तास आपत्कालीन नियंत्रण कक्ष सज्ज
०२
प्रमुख नद्यांची वाढती पातळी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
हिराकुड धरणाचे दरवाजे चालू हंगामातील पहिल्या पुराचे पाणी सोडण्यासाठी नऊ जुलै रोजी सकाळी नऊ वाजता उघडले जातील. महानदी आणि वैतरणी नद्यांची जलपातळी वाढल्याने ओडिसामधील पूरस्थितीचा धोका वाढला आहे. सद्यस्थितीला सर्व नदीपात्रांवर चोवीस तास देखरेख सुरू आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
हिराकुड धरणाचे मुख्य अभियंता आनंद चंद्र साहु यांनी या जलविसर्गाची अधिकृत घोषणा केली आहे. ओडिसाचे विशेष मदत आयुक्त आणि जलसंपदा विभागाचे वरिष्ठ अधिकारी सर्व जिल्ह्यांच्या आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणेसोबत थेट संपर्कात राहून मदतकार्याचे नियोजन करत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
नदीकाठच्या सखल भागातील गावांमध्ये धोक्याचा इशारा देणारी दवंडी पिटवण्यात आली आहे. महानदी पात्रातील मासेमारी आणि नौकानयन उपक्रमांवर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. किनाऱ्यावरील काही तात्पुरत्या वस्त्यांमधील नागरिकांना सुरक्षित सरकारी शाळांमध्ये हलवण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
ओडिसा सरकारने राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल आणि ओडिसा आपत्ती जलद कृती दलाच्या तुकड्यांना संवेदनशील भागात तैनात केले आहे. स्थानिक जिल्हा प्रशासनाने नदीपात्रात नागरिकांना न जाण्याचे कडक आदेश जारी केले आहेत. पूर नियंत्रण कक्ष सातत्याने विसर्गाची आकडेवारी मोजत आहे.
धरणातील पाणी पातळीचे काटेकोर नियमन
वरच्या पाणलोट क्षेत्रातील सततच्या पावसामुळे हिराकुड जलाशयात पाण्याचा येणारा प्रवाह लक्षणीय वाढला आहे. धरणाची एकूण साठवण क्षमता आणि तांत्रिक सुरक्षा लक्षात घेऊन हा पाण्याचा विसर्ग पाऊल उचलले आहे.
- जलसंपदा विभागाचे तांत्रिक पथक प्रतितास पाण्याच्या आवकेची नोंद घेण्यासाठी नियंत्रण कक्षात तैनात आहे.
- धरणाच्या मुख्य भिंतीची तसेच सर्व स्लुईस गेट्सची तांत्रिक तपासणी सुरक्षा अभियंत्यांनी पूर्ण केली आहे.
महानदी खोऱ्यातील जिल्ह्यांना सर्वोच्च सतर्कतेचा इशारा
ओडिसामधील मान्सून सक्रिय झाल्याने संपूर्ण राज्यातील नदी प्रणाली ओसंडून वाहत आहेत. हिराकुड धरणाचे दरवाजे उघडल्यानंतर महानदीच्या खालच्या भागात पाण्याचा प्रचंड फुगवटा निर्माण होणार आहे. संबलपूर, सोरडा, सुवर्णपूर, बौध, अंगुल, नयागढ, कटक, खोर्धा, जगत्सिंगपूर, केंद्रपाडा, पुरी या जिल्ह्यांमधील यंत्रणांना सतर्वकतेचा इशा दिला आहे. नऊ जुलै रोजी सकाळी नऊ वाजल्यानंतर महानदी पात्रातील पाण्याचा वेग अचानक वाढेल. नागरिकांनी कपडे धुणे, जनावरांना अंघोळ घालणे किंवा नदी ओलांडणे यांसारखे धाडस करू नये अशा कडक सूचना प्रशासनाने दिल्या आहेत. रात्रीच्या वेळी नियंत्रण कक्षातून पाण्याचा विसर्ग नियंत्रित केला जाईल. पूर परिस्थिती हाताळण्यासाठी वैद्यकीय पथके औषध साठ्यासह तयार ठेवली आहेत.
“जलाशयातील पाण्याची आवक पाहता आम्ही नऊ जुलै रोजी सकाळी पहिल्या पूर पाण्याचा विसर्ग करणार आहोत. धरणाचे दरवाजे टप्प्याटप्प्याने उघडले जातील. खालच्या भागातील प्रशासनाने नदीकाठच्या गावांना सुरक्षित स्थळी हलवण्याची पूर्वतयारी पूर्ण केली आहे.
— आनंद चंद्र साहु, मुख्य अभियंता, हिराकुड धरण- जलसंपदा विभागाचे तांत्रिक पथक प्रतितास पाण्याच्या आवकेची नोंद घेण्यासाठी नियंत्रण कक्षात तैनात आहे.
- धरणाच्या मुख्य भिंतीची तसेच सर्व स्लुईस गेट्सची तांत्रिक तपासणी सुरक्षा अभियंत्यांनी पूर्ण केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| जलाशयाचे नाव | हिराकुड बहुउद्देशीय प्रकल्प | कार्यरत |
| विसर्ग तारीख | नऊ जुलै सकाळी नऊ वाजता | नोंदवले |
| सुरक्षा यंत्रणा | ओडिसा आपत्ती व्यवस्थापन पथक | तैनात |
| बाधित खोरे | महानदी आणि वैतरणी नदी क्षेत्र | सतर्क |
पार्श्वभूमी
हिराकुड धरणातून पाणी सोडण्याची पार्श्वभूमी काय आहे?
ओडिसामध्ये मान्सूनच्या सुरुवातीलाच झालेल्या अतिवृष्टीमुळे हिराकुड धरणाच्या वरच्या भागात छत्तीसगड आणि ओडिसाच्या सीमावर्ती क्षेत्रातून प्रचंड पाणी जमा झाले आहे. हिराकुड हे जगातील सर्वात लांब मातीचे धरण असून दरवर्षी जुलै किंवा ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यात यातून पाणी सोडले जाते. गेल्या वर्षीच्या पूर परिस्थितीचा अभ्यास करून यंदा प्रशासनाने जलव्यवस्थापन आराखडा आधीच तयार केला होता. केंद्रपाडा आणि जगतसिंगपूर या किनारपट्टीच्या जिल्ह्यांमध्ये महानदीचे पाणी शिरण्याचा इतिहास आहे. हवामान खात्याने पुढील तीन दिवस ओडिसामध्ये मुसळधार पावसाचा इशारा कायम ठेवला आहे. पुढील सुनावणी किंवा अधिकृत आदेश येईपर्यंत जलसंपदा विभाग दर तीन तासांनी परिस्थितीचा आढावा घेणार आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पोलीस यंत्रणेने महानदीवरील सर्व पुलांवर आणि घाटांवर सुरक्षा रक्षक तैनात केले आहेत. आपत्ती व्यवस्थापन कायद्यांतर्गत नदीकाठच्या संवेदनशील भागात जमावबंदी सदृश निर्बंध लावण्यात आले आहेत. स्थानिक पोलीस पाण्याचा विसर्ग सुरू असताना २४ तास गस्त घालत आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर काही प्रमाणात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. कटक आणि संबलपूर दरम्यान जलमार्गाने किंवा नदीकाठच्या रस्त्यांनी होणारी स्थानिक मालवाहतूक तात्पुरती थांबवण्यात आली आहे. सखल भागातील वीज उपकेंद्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी वीज पुरवठा खंडित केल्याने काही लघुउद्योगांचे कामकाज थांबले आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम झाला असून नदीकाठच्या हजारो कुटुंबांना तात्पुरती घरे सोडून सुरक्षित सरकारी छावण्यांमध्ये जावे लागत आहे. पिण्याच्या पाण्याच्या विहिरी नदीच्या पुरात बुडण्याची शक्यता असल्याने दुर्गम गावांमध्ये स्वच्छ पाण्याच्या बाटल्यांचे वाटप सुरू केले आहे.
शेतकरी वर्ग
शेतकरी वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून महानदी खोऱ्यातील भातशेती पूर्णपणे जलमय होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. शेतातील पाण्याचा निचरा योग्य प्रकारे न झाल्यास पेरणी केलेले बियाणे कुजण्याची शक्यता असल्याने शेतकरी हवालदिल झाले आहेत.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
ओडिसामध्ये मान्सूनच्या सुरुवातीलाच हिराकुड धरणाचे दरवाजे उघडावे लागणे हे निसर्गाच्या बदलत्या चक्राचे संकेत आहेत. जलसंपदा विभागाने नऊ जुलैची वेळ निश्चित करून नागरिकांना पूर्वकल्पना दिली ही प्रशासकीय पातळीवरील चांगली गोष्ट आहे. परंतु महानदी खोऱ्यातील पूर नियंत्रण केवळ धरणाचे दरवाजे उघडण्यावर अवलंबून असू शकत नाही. नदीपात्रात साचलेला गाळ, कमकुवत झालेले पूर तटबंदीचे बंधारे यावर दीर्घकालीन काम करणे गरजेचे आहे. हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अनपेक्षित झाले आहे. अशा वेळी धरणातील पाण्याचे नियमन आधुनिक उपग्रहांच्या साहाय्याने करणे आणि सखल भागातील गावांचे कायमस्वरूपी पुनर्वसन करणे हाच ओडिसाला पुरापासून वाचवण्याचा एकमेव शाश्वत तांत्रिक मार्ग ठरेल.