जम्मू आणि काश्मीर येथील डोडा तसेच किश्तवाड जिल्ह्यांमध्ये झालेल्या ढगफुटीमुळे भीषण पूरस्थिती निर्माण झाली आहे. या नैसर्गिक आपत्तीमुळे राष्ट्रीय महामार्ग २४४ वरील डोडा-किश्तवाड रस्ता पूर्णपणे बंद करण्यात आला आहे. या तीव्र पुराचा थेट फटका किश्तवाड जिल्ह्यातील ५४० मेगावॉट क्षमतेच्या ‘कवार जलविद्युत प्रकल्पा’ला बसला आहे.
५४०
मेगावॉट क्षमतेचा बाधित जलविद्युत प्रकल्प
२४४
राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक पूर्णपणे बंद
०८
तासांपेक्षा जास्त वेळ वाहतूक ठप्प
९०
मिलिमीटर सांबामध्ये झालेली सर्वोच्च पाऊस नोंद
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
डोडा जिल्ह्यातील प्रेम नगर भागात ढगफुटी झाल्याने अचानक पूर आला आहे. या पुरामुळे राष्ट्रीय महामार्ग २४४ वर दगड आणि मातीचा प्रचंड ढिगारा साचला असून कवार जलविद्युत प्रकल्पाच्या आवारात चिखल शिरल्याने मोठे नुकसान झाले आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
केंद्रीय मंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी जम्मूचे विभागीय आयुक्त रमेश कुमार यांच्याशी थेट संपर्क साधून परिस्थितीचा आढावा घेतला आहे. चेनाब व्हॅली पॉवर प्रोजेक्ट्स लिमिटेड आणि राष्ट्रीय महामार्ग पायाभूत सुविधा विकास महामंडळाचे अधिकारी मदत कार्यात सक्रिय आहेत.
तात्कालिक परिणाम
महामार्गाच्या दोन्ही बाजूंना शेकडो वाहने अडकून पडली असून वाहतूक व्यवस्था पूर्णपणे विस्कळीत झाली आहे. जलविद्युत प्रकल्पाच्या आवारात उभी असलेली डंपर, डोझर यांसारखी अवजड बांधकाम वाहने चिखलाखाली गाडली गेली आहेत. मचल माता यात्रेतील भाविकांचा प्रवास थांबवण्यात आला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
प्रशासनाने संपूर्ण आपत्ती व्यवस्थापन पथकाला घटनास्थळी तैनात केले आहे. महामार्ग व्यवस्थापक आणि पोलीस यंत्रणेने जेसीबी यंत्रांच्या साहाय्याने रस्ता साफ करण्याचे काम सुरू केले आहे. रामबन जिल्ह्यातील बाग्लीहार धरणाचे तीन दरवाजे पाण्याचा विसर्ग नियंत्रित करण्यासाठी उघडण्यात आले आहेत.
आपत्कालीन रस्ता स्वच्छता मोहीम सुरू
ढगफुटीमुळे डोंगरावरून आलेला ढिगारा हटवण्यासाठी प्रशासनाने युद्धपातळीवर प्रयत्न सुरू केले आहेत. राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरणाचे कर्मचारी आणि स्थानिक पथके रस्ता खुला करण्यासाठी कार्यरत आहेत.
- महामार्गावरील चिखल उपसण्यासाठी अतिरिक्त हायड्रॉलिक क्रेन आणि उत्खनन यंत्रे मागवण्यात आली आहेत.
- अडकलेल्या प्रवाशांना अन्न आणि पिण्याचे पाणी पुरवण्याची व्यवस्था स्थानिक प्रशासनाने पूर्ण केली आहे.
जलविद्युत प्रकल्पाच्या सुरक्षेचा आणि कामाचा आढावा
किश्तवाड जिल्ह्यातील कवार जलविद्युत प्रकल्पाच्या बोगद्याच्या मुखाशी झालेली दुर्घटना अत्यंत गंभीर मानली जात आहे. डोंगरावरून आलेल्या पाण्याच्या प्रचंड प्रवाहाने प्रकल्पाच्या साहित्याचे नुकसान केले आहे. सुदैवाने अभियंते आणि कामगार वेळेत सुरक्षित स्थळी सरकल्याने अनर्थ टळला आहे. केंद्रीय मंत्र्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार प्रकल्पाची मुख्य रचना आणि यंत्रसामग्री सुरक्षित आहे. यंत्रांवरील चिखल साफ करण्याचे काम कामगारांच्या साहाय्याने सुरू आहे. पुढील दोन दिवस हवामान खराब राहण्याचा अंदाज असल्याने प्रकल्पाचे काम अंशतः थांबवण्याचा निर्णय व्यवस्थापनाने घेतला आहे. सुरक्षेची पूर्ण खात्री पटल्यानंतरच नियमित बांधकाम पुन्हा सुरू करण्यात येणार आहे.
“प्रेम नगर भागातील परिस्थिती सकाळी अत्यंत भयानक होती. पूर आणि ढिगाऱ्याचे स्वरूप वर्णन करण्यापलीकडे होते. आम्ही तात्काळ जेसीबी यंत्रे मागवून रस्ता साफ करण्याचे काम सुरू केले असून वाहतूक पूर्वपदावर आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
— सनी पाधा, महामार्ग व्यवस्थापक, एनएचआईडीसीएल“किश्तवाडमधील कवार जलविद्युत प्रकल्पाच्या आवारात पूर आलेला असला, तरी सुदैवाने कोणतीही जीवितहानी झालेली नाही. प्रकल्पाचे सर्व मुख्य भाग सुरक्षित असून यंत्रसामग्री सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आली आहे. परिस्थिती पूर्णपणे नियंत्रणात आहे.
— डॉ. जितेंद्र सिंह, केंद्रीय राज्यमंत्री, पंतप्रधानांचे कार्यालय- महामार्गावरील चिखल उपसण्यासाठी अतिरिक्त हायड्रॉलिक क्रेन आणि उत्खनन यंत्रे मागवण्यात आली आहेत.
- अडकलेल्या प्रवाशांना अन्न आणि पिण्याचे पाणी पुरवण्याची व्यवस्था स्थानिक प्रशासनाने पूर्ण केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| प्रकल्पाचे नाव | कवार जलविद्युत प्रकल्प | कार्यरत |
| बाधित मार्ग | राष्ट्रीय महामार्ग २४४ डोडा पट्टा | नोंदवले |
| धरण नियंत्रण | बाग्लीहार धरण दरवाजे उघडले | पूर्ण |
| सुरक्षा इशारा | हवामान विभागाचा ऑरेंज अलर्ट | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
चेनाब खोऱ्यात वारंवार ढगफुटी का होते?
हा हिमालयीन प्रदेश अत्यंत नाजूक आणि भूगर्भीयदृष्ट्या संवेदनशील मानला जातो. गेल्या वर्षी ऑगस्ट २०२५ मध्ये किश्तवाडच्या चिशोती गावात झालेल्या ढगफुटीत ६२ नागरिकांचा मृत्यू झाला होता तर ४१ जण बेपत्ता झाले होते. या वर्षी देखील कमकुवत पश्चिमी विक्षोभ आणि मान्सूनच्या वाऱ्यांच्या एकत्र येण्यामुळे या पर्वतीय भागात अचानक अतिवृष्टी होत आहे. किश्तवाड परिसराला ‘जम्मू काश्मीरचे पॉवर हाऊस’ म्हटले जाते. येथे कवार, पाकल दुल, कीरू आणि राटले यांसारखे अनेक मोठे जलविद्युत प्रकल्प सुरू आहेत. या मोठ्या बांधकामामुळे आणि रस्ते रुंदीकरणामुळे पर्वतांचे कडे ठिसूळ झाले आहेत. हवामान खात्याने पुढील दोन दिवस चेनाब खोऱ्यात मुसळधार पावसाचा इशारा कायम ठेवला आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन दोन्ही जिल्ह्यांच्या सीमांवर विशेष पोलीस चौक्या उभारण्यात आल्या आहेत. नद्या आणि नाल्यांच्या काठी जाण्यास नागरिकांना सक्त मनाई करण्यात आली आहे. आपत्ती व्यवस्थापन नियंत्रण कक्ष २४ तास परिस्थितीवर बारीक लक्ष ठेवून कार्यरत आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. आंतरजिल्हा मालवाहतूक पूर्णपणे ठप्प झाल्यामुळे जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. जलविद्युत प्रकल्पाचे काम रखडल्यामुळे संबंधित बांधकाम कंपन्यांना मोठे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम झाला असून डोंगराळ भागातील अंतर्गत संपर्क तुटला आहे. स्थानिक नागरिकांना दळणवळणासाठी अनेक किलोमीटरचा पायी प्रवास करावा लागत आहे. पिण्याच्या पाण्याच्या वाहिन्या फुटल्याने काही गावांमध्ये पाणीटंचाई निर्माण झाली आहे.
यात्रेकरू आणि भाविक वर्ग
यात्रेकरू आणि भाविक वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून मचल माता यात्रेला तात्पुरती स्थगिती देण्यात आली आहे. भाविकांना सुरक्षित तळांवर थांबवून ठेवण्यात आले आहे. रस्ता पूर्णपणे सुरक्षित झाल्याचे प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतरच यात्रा पुन्हा सुरू केली जाईल.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
चेनाब खोऱ्यातील कवार जलविद्युत प्रकल्पाजवळ आणि राष्ट्रीय महामार्गावर आलेली आपत्ती निसर्गाचा इशारा आहे. कोट्यवधी रुपयांचे प्रकल्प उभारताना हिमालयाच्या ठिसूळ भूगर्भाचा सखोल अभ्यास करणे गरजेचे आहे. रस्ते रुंदीकरण आणि बोगद्यांच्या निर्मितीमुळे डोंगरकडे कमकुवत होत असल्याचे वारंवार सिद्ध झाले आहे. केवळ हवामानावर दोष न ठेवता, उत्खननातून निघालेला ढीग योग्य ठिकाणी टाकणे आणि डोंगरकडा स्थिर करणे या पर्यावरणीय नियमांचे कडक पालन झाले पाहिजे. विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल राखला नाही, तर अशा आपत्तींची तीव्रता भविष्यात अधिक वाढत राहील.