भारत येत्या मे महिन्यात होणाऱ्या ब्रिक्स आणि क्वाड या दोन महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय गटांच्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या बैठकांचे यजमानपद भूषवणार आहे. या बैठका नवी दिल्ली येथे होण्याची शक्यता असून, भारताच्या चालू ब्रिक्स अध्यक्षतेच्या कार्यकाळात हे आयोजन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. जागतिक राजकारणातील वेगाने बदलणाऱ्या परिस्थितीमध्ये भारताची भूमिका अधिक प्रभावी होत असल्याचे हे एक स्पष्ट प्रतीक आहे. या दोन्ही बैठका एकाच काळात आयोजित करून भारत आपली जागतिक प्रतिमा अधिक उंचावण्याचा प्रयत्न करत आहे.
ब्रिक्स गटाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांची ही विशेष बैठक आगामी अठराव्या ब्रिक्स शिखर परिषदेसाठीची महत्त्वाची पूर्वतयारी म्हणून पाहिली जात आहे. या बैठकीमध्ये प्रामुख्याने जागतिक आर्थिक अस्थिरता, हवामान बदल, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानातील बदल आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांसारख्या गंभीर मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा होणार आहे. भारत सध्या ‘सर्वांसाठी सहकार्य, नवकल्पना आणि टिकाऊपणा’ या ध्येयाने वाटचाल करत असून, विकसनशील आणि विकसित राष्ट्रांमध्ये एक भक्कम दुवा निर्माण करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्नशील आहे.
या चर्चेदरम्यान प्रामुख्याने पायाभूत सुविधा, पर्यावरणाशी संबंधित वित्तपुरवठा आणि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेसारख्या जागतिक संस्थांमध्ये आवश्यक असणाऱ्या सुधारणांवर विशेष भर दिला जाणार आहे. ब्रिक्स गटामध्ये नुकत्याच समाविष्ट झालेल्या नवीन देशांमुळे या संघटनेचा विस्तार झाला असून, त्यातून निर्माण होणाऱ्या नवनवीन आव्हानांवरही यावेळी चर्चा होणे अपेक्षित आहे. त्याचबरोबर पश्चिम आशियातील वाढता तणाव यासारखे संवेदनशील आंतरराष्ट्रीय प्रश्नही या बैठकीच्या अजेंड्यावर अग्रक्रमाने राहतील.
ब्रिक्सच्या जोडीनेच क्वाड गटाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांची बैठकही भारतात संपन्न होणार आहे. या बैठकीत भारताचे परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांच्यासह अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री अँटोनी ब्लिंकन, जपानचे परराष्ट्र मंत्री योशिमासा हायाशी आणि ऑस्ट्रेलियाचे परराष्ट्र मंत्री पेनी वोंग सहभागी होणार आहेत. या उच्चस्तरीय चर्चेमध्ये सागरी सुरक्षा, दहशतवादविरोधी सहकार्य, नवीन उदयोन्मुख तंत्रज्ञान आणि जागतिक पुरवठा साखळी अधिक बळकट करणे यांसारख्या विषयांवर प्रामुख्याने लक्ष केंद्रित केले जाईल.
ब्रिक्स आणि क्वाड हे दोन महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय गट असून त्यांच्या सदस्य देशांमध्ये स्पष्ट फरक दिसून येतो. ब्रिक्स हा उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा गट आहे. या गटामध्ये ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका हे प्रमुख देश समाविष्ट आहेत. याशिवाय अलीकडील विस्तारामध्ये सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, इराण, इजिप्त आणि इथिओपिया या देशांचाही समावेश करण्यात आला आहे. तर क्वाड हा हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील सहकार्य आणि सुरक्षेवर लक्ष केंद्रित करणारा गट आहे. या गटात भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया हे चार देश सहभागी आहेत. अशा प्रकारे ब्रिक्स हा आर्थिक सहकार्यावर भर देणारा विस्तृत गट आहे, तर क्वाड हा प्रामुख्याने धोरणात्मक आणि सुरक्षा विषयांवर लक्ष केंद्रित करणारा छोटा गट आहे.
या दोन्ही बैठका भारताच्या परराष्ट्र धोरणासाठी आणि जागतिक स्तरावरील भक्कम स्थानासाठी मैलाचा दगड ठरणार आहेत. ब्रिक्स आणि क्वाड या दोन वेगळ्या विचारसरणीच्या गटांमध्ये आपली सक्रिय भूमिका निभावत भारत जागतिक समतोल साधण्याचा यशस्वी प्रयत्न करत आहे. मे महिन्यातील या घडामोडींतून भविष्यातील जागतिक सहकार्याची दिशा आणि आंतरराष्ट्रीय धोरणांचा नेमका अंदाज मिळण्याची दाट शक्यता आहे.