हैद्राबाद येथील स्कायरूट एरोस्पेस या स्टार्ट-अप कंपनीने विकसित केलेल्या ‘विक्रम-१’ या पहिल्या खाजगी उपग्रह प्रक्षेपक रॉकेटने अवकाशात यशस्वी झेप घेतली. सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून दुपारी १२ वाजून ५ मिनिटांनी ‘मिशन आगमन’ अंतर्गत हे प्रक्षेपण पार पडले.
४५०
उपग्रह प्रक्षेपणाची कक्षा
३५०
एकूण वहन क्षमता
३
खाजगी अंतराळ क्षमता
१
यशस्वी पहिले प्रयत्न
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
स्कायरूट एरोस्पेस कंपनीने ‘विक्रम-१’ रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण केले. ‘मिशन आगमन’ अंतर्गत या रॉकेटने ४५० किलोमीटरच्या अंतराळ कक्षेत उपग्रह पोहोचवले. पूर्णपणे खाजगी क्षेत्रात तयार झालेले हे येथे पहिले भारतीय उपग्रह प्रक्षेपक रॉकेट आहे. या यशस्वी चाचणीनंतर पुढील व्यावसायिक मोहिमांचा मार्ग सुकर झाला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
स्कायरूट एरोस्पेसचे संस्थापक पवन कुमार चंदना, नागा भरत डाका यांनी या मोहिमेचे नेतृत्व केले. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आणि ‘इन-स्पेस’ (IN-SPACe) या संस्थांनी तांत्रिक सहकार्य केले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी फोन करून संपूर्ण चमूचे अभिनंदन केले.
तात्कालिक परिणाम
या यशस्वी प्रक्षेपणाने भारताचे नाव खाजगी अंतराळ क्षेत्रात जगाच्या नकाशावर कोरले गेले. जागतिक अंतराळ क्षेत्रात परदेशी कंपन्यांना आव्हान देण्याची क्षमता भारतीय स्टार्ट-अप्सनी दाखवून दिली. अवकाशातील कचरा साफ करणाऱ्या रोबोटिक हाताच्या तंत्रज्ञानाची यशस्वी चाचणी या मोहिमेदरम्यान यशस्वीरित्या पार पडली.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने २०२० मध्ये अंतराळ क्षेत्र खाजगी कंपन्यांसाठी खुले केले. नवीन राष्ट्रीय अंतराळ धोरण २०२३ अंतर्गत खाजगी संस्थांना इस्रोच्या सुविधा वापरण्याची अधिकृत परवानगी दिली. सरकारने या क्षेत्रातील परदेशी गुंतवणुकीचे नियम शिथिल करून स्टार्ट-अप्सना प्रोत्साहन देण्याची भूमिका घेतली आहे.
रॉकेटचे तांत्रिक वैशिष्ट्य
‘विक्रम-१’ रॉकेटची रचना संपूर्णपणे कार्बन कंपोझिट साहित्यापासून केली आहे. या रॉकेटमध्ये थ्रीडी प्रिंटेड इंजिनचा वापर केला असून ही तंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रगत पायरी आहे. रॉकेटमध्ये अचूक नियंत्रणासाठी अत्याधुनिक द्रव इंधनावर चालणारे ‘रमण इंजिन’ बसवले आहे.
- रॉकेटची एकूण उंची बावीस मीटर असून हे चार टप्प्यांचे प्रक्षेपक आहे.
- रॉकेट ३५० किलोग्रॅम वजनाचे उपग्रह वाहून नेण्यास सक्षम आहे.
मिशन आगमन आणि उपग्रहांचे स्वरूप
‘मिशन आगमन’ या चाचणी मोहिमेत विविध देशांतर्गत, आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांचा समावेश होता. यामध्ये ‘ग्राहा स्पेस’ कंपनीचा सोलारस उपग्रह, ‘कॉस्मोजर्व्ह’ कंपनीचे प्रगत तंत्रज्ञान समाविष्ट होते. अवकाशातील कचरा गोळा करणाऱ्या रोबोटिक हाताची चाचणी या मोहिमेचे मुख्य आकर्षण ठरली. रॉकेटने अंतराळ क्षेत्रात भारताचे नाव उंचावले आहे. जागतिक कंपन्यांच्या मक्तेदारीला याद्वारे थेट आव्हान मिळाले आहे. या मोहिमेत काही प्रतीकात्मक वस्तूही पाठवण्यात आल्या. भारताच्या अंतराळ इतिहासातील महत्त्वाच्या व्यक्तींची सूक्ष्म शिल्पे रॉकेटमध्ये ठेवण्यात आली होती. विक्रम साराभाई, माजी राष्ट्रपती एपीजे अब्दुल कलाम यांच्या प्रतिकृतींचा यात समावेश होता. पंतप्रधानांचा स्वाक्षरी असलेला ‘वंदे मातरम’ संदेशही अवकाशात पाठवला गेला. इस्रोच्या नियंत्रण कक्षातून या संपूर्ण प्रवासाचे थेट संचलन केले गेले.
“ही अंतराळ मोहीम पूर्णपणे यशस्वी झाली आहे. पहिल्याच प्रयत्नात उपग्रह कक्षेत पोहोचवणारे हे ऐतिहासिक रॉकेट आहे. या यशाने व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपणाच्या क्षेत्रात भारतासाठी नवीन दारे उघडली आहेत. आमच्या चमूच्या कष्टाचे हे फळ आहे.”
— पवन कुमार चंदना, सह-संस्थापक, स्कायरूट एरोस्पेस“स्कायरूट एरोस्पेसच्या विक्रम-१ चे यशस्वी प्रक्षेपण भारताच्या अंतराळ प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. देशांतर्गत उद्योग आता संपूर्ण अंतराळ मोहिमा हाताळण्यास सक्षम असल्याचे यातून सिद्ध झाले. खाजगी क्षेत्राच्या सहभागाने जागतिक बाजारपेठेत भारताची पत वाढेल.”
— लेफ्टनंट जनरल ए. के. भट (निवृत्त), महासंचालक, इंडियन स्पेस असोसिएशन- जर्मन कंपनी ‘डीक्युबड’च्या तंत्रज्ञान प्रदर्शकाचा उपग्रहांच्या यादीत समावेश होता.
- अठरा कॅरेट सोन्याचे लघुरूप रॉकेट आणि कृत्रिम हिऱ्याचे फूल अवकाशात पाठवले.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| रॉकेटचे नाव | विक्रम-१ | नोंदवले |
| मोहिमेचे नाव | मिशन आगमन | पूर्ण |
| प्रक्षेपण स्थळ | श्रीहरीकोटा | पूर्ण |
| सहकारी संस्था | इस्रो आणि इन-स्पेस | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
खाजगी अंतराळ क्षेत्राची सुरुवात कशी झाली?
भारतात अंतराळ क्षेत्र दीर्घकाळापासून केवळ सरकारी नियंत्रणात होते. केंद्र सरकारने २०२० मध्ये या क्षेत्रात सुधारणा करत खाजगी गुंतवणुकीला मंजुरी दिली. स्कायरूट एरोस्पेस कंपनीने या संधीचा फायदा घेत अवकाशात पाऊल ठेवले. कंपनीने नोव्हेंबर २०२२ मध्ये ‘विक्रम-एस’ या उप-कक्षीय रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण केले होते. तो देशातील पहिला खाजगी रॉकेट प्रयोग होता. त्यानंतर कंपनीने उपग्रह कक्षेत पोहोचवणाऱ्या ‘विक्रम-१’ या चार टप्प्यांच्या रॉकेटच्या निर्मितीवर लक्ष केंद्रित केले. इस्रोने आपल्या चाचणी सुविधा खाजगी कंपन्यांसाठी उपलब्ध करून दिल्या. या सहकार्यातून रॉकेटच्या इंजिनची यशस्वी पडताळणी झाली. या पहिल्या यशस्वी चाचणी उड्डाणानंतर स्कायरूट कंपनी व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपणाच्या बाजारात प्रवेश करत आहे. पुढील काळात विविध जागतिक कंपन्यांचे उपग्रह अवकाशात सोडण्यासाठी नियमित व्यावसायिक उड्डाणे सुरू करण्याचे नियोजन कंपनीने केले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने अंतराळ क्षेत्रातील सुरक्षा नियमावली अधिक कडक केली आहे. खाजगी प्रक्षेपणादरम्यान राष्ट्रीय सुरक्षेला बाधा येणार नाही याची काळजी इन-स्पेस संस्था घेत आहे. इस्रोच्या प्रक्षेपण स्थळावरील सुरक्षा व्यवस्था आणि तांत्रिक नियंत्रण यंत्रणा प्रशासनाने अधिक मजबूत केली असून भविष्यातील खाजगी मोहिमांसाठी नवीन नियम जारी केले आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर कमालीच्या उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. अंतराळ क्षेत्रातील भारतीय स्टार्ट-अप्सना परदेशी गुंतवणूक मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. स्कायरूट कंपनीचे बाजार मूल्य एक अब्ज डॉलर्सच्या पार गेले असून या क्षेत्रात गुंतवणूक वाढली आहे. उपग्रह निर्मिती आणि प्रक्षेपण बाजारपेठेत भारतीय उद्योगांची जागतिक भागीदारी वाढली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम लगेच दिसून येत नसला तरी प्रगत तंत्रज्ञान क्षेत्रात देशाची प्रगती सुकर झाली आहे. स्वस्त उपग्रह प्रक्षेपणाच्या मदतीने इंटरनेट, दळणवळण आणि हवामान अंदाजाची देशांतर्गत यंत्रणा अधिक अचूक बनते. सर्वसामान्य नागरिकांना कमी खर्चात प्रगत मोबाईल आणि इंटरनेट सुविधा मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे. देशातील तरुणांना रोजगाराच्या नव्या संधी मिळतात.
तरुण शास्त्रज्ञ आणि विद्यार्थी
तरुण शास्त्रज्ञ आणि विद्यार्थी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांच्या संशोधन वृत्तीला या यशाने नवी चेतना दिली आहे. इस्रोच्या मदतीने खाजगी प्रयोगशाळांमध्ये काम करण्याची संधी विद्यार्थ्यांना मिळत आहे. अंतराळ विज्ञान शाखेत शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उपग्रह निर्मितीचे अनुभव मिळतात. शैक्षणिक संस्थांमध्ये अंतराळ तंत्रज्ञानाचे नवीन अभ्यासक्रम सुरू करण्यास गती आली आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
विक्रम-१ चे यशस्वी उड्डाण ही केवळ एका कंपनीची यशस्वी कथा नाही. हे भारताच्या बदलत्या अंतराळ धोरणाचे फलित आहे. इस्रोच्या खांद्यावरील व्यावसायिक प्रक्षेपणाचा भार आता खाजगी क्षेत्राकडे हस्तांतरित होऊ शकतो. जागतिक स्तरावर लहान उपग्रहांची बाजारपेठ वेगाने विस्तारत आहे. अशा वेळी कमी खर्चात प्रक्षेपण सेवा पुरवून भारत जागतिक केंद्र बनू शकतो. थ्रीडी प्रिंटेड तंत्रज्ञान आणि कार्बन कंपोझिट रचनेचा वापर भारतीय वैज्ञानिकांची क्षमता दर्शवतो. सरकारने खाजगी क्षेत्राला दिलेले प्रोत्साहन योग्य देशांतर्गत पाऊल आहे. भविष्यात अंतराळ संरक्षणाचे आणि व्यावसायिक हितसंबंधांचे रक्षण करण्यासाठी खाजगी क्षेत्राची भूमिका वाढवणे फायदेशीर ठरले आहे. या यशाने आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेला अधिक बळ दिले आहे.
