
भारतीय नौदलाच्या युद्धनौका ताफ्यात एक महाकाय आणि शक्तिशाली युद्धनौका दाखल होण्यास सज्ज झाली आहे. ‘प्रोजेक्ट १७ ए’ अंतर्गत स्वदेशी तंत्रज्ञानाने विकसित केलेली आयएनएस महेंद्रगिरी ही अत्याधुनिक युद्धनौका ११ जुलै २०२६ रोजी नौदलाच्या सेवेत अधिकृतपणे समाविष्ट केली जाणार आहे.
७५ टक्के
युद्धनौकेतील स्वदेशी सामुग्रीचे प्रमाण
६६७० टन
महेंद्रगिरी युद्धनौकेचे एकूण वजन
१४९ मीटर
युद्धनौकेची एकूण लांबी
२८ नॉट्स
समुद्रातील जास्तीत जास्त वेग
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
भारतीय नौदलाच्या ताफ्यात ‘आयएनएस महेंद्रगिरी’ ही सहावी अत्याधुनिक आणि स्वदेशी बनावटीची गुप्त मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र युद्धनौका अधिकृतपणे दाखल होत आहे. ही युद्धनौका विशाखापट्टणम येथे नौदलाच्या सेवेत समाविष्ट केली जाईल.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
भारतीय नौदलाचे वॉरशिप डिझाईन ब्युरो आणि मुंबईतील माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड ही सरकारी जहाज बांधणी संस्था या प्रकल्पातील मुख्य घटक आहेत. संरक्षण मंत्रालयाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या उपस्थितीत हा लोकार्पण सोहळा पार पडणार आहे.
तात्कालिक परिणाम
या युद्धनौकेच्या समावेशामुळे पूर्व नौदल कमांडच्या सागरी निगराणी आणि लढाऊ क्षमतेत तात्काळ वाढ होणार आहे. हिंदी महासागर क्षेत्रात शत्रूच्या हालचालींवर बारीक लक्ष ठेवणे आणि सागरी सुरक्षा मजबूत करणे आता अधिक सुलभ होणार आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकार आणि भारतीय नौदलाने संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भर भारत अभियानाला या जहाजाच्या माध्यमातून गती दिली आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञान निर्मितीला प्रोत्साहन देत नौदलाने देशांतर्गत जहाज बांधणी उद्योगाला ताकद दिली आहे.
शस्त्रास्त्रे आणि तांत्रिक वैशिष्ट्यांचा सविस्तर आढावा
आयएनएस महेंद्रगिरी ही युद्धनौका प्रगत रडार यंत्रणा आणि घातक क्षेपणास्त्रांनी सुसज्ज आहे. ही नौका एकाच वेळी तीन आघाड्यांवर म्हणजे हवेत, समुद्राच्या पृष्ठभागावर आणि पाण्याच्या आत शत्रूशी लढू शकते.
- या युद्धनौकेवर लांब पल्ल्याची ब्रह्मोस सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे आणि बराक-८ पृष्ठभागावरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे तैनात आहेत.
- अत्याधुनिक पाणबुडीविरोधी युद्धप्रणाली, प्रगत टॉरपेडो आणि रॉकेट लाँचर्स यात समाविष्ट आहेत.
स्वदेशी निर्मिती आणि देशांतर्गत उद्योगांना मिळालेली चालना
आयएनएस महेंद्रगिरीची निर्मिती मुंबईतील माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड येथे करण्यात आली असून ही ‘प्रोजेक्ट १७ ए’ अंतर्गत बांधलेली चौथी युद्धनौका आहे. या जहाजाचे डिझाईन पूर्णपणे भारतीय नौदलाच्या अंतर्गत डिझाईन विभागाने तयार केले आहे. या प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये ७५ टक्क्यांपेक्षा जास्त स्वदेशी सामुग्री आणि उपकरणांचा वापर करण्यात आला आहे. महेंद्रगिरीच्या बांधणीसाठी देशातील शेकडो लघु, छोट्या आणि मध्यम उद्योगांचे जाळे एकत्र आले होते. या अवाढव्य औद्योगिक प्रक्रियेमुळे देशात कुशल रोजगाराची निर्मिती झाली असून भारताचा संरक्षण उत्पादन पाया मजबूत झाला आहे. हे जहाज आधुनिक कम्बाइंड डिझेल किंवा गॅस (सीओडीओजी) प्रॉपल्शन प्रणालीवर चालते.
“आयएनएस महेंद्रगिरी ही युद्धनौका भारतीय नौदलाची लढाऊ क्षमता वाढवण्यासाठी एक मैलाचा दगड ठरेल. आत्मनिर्भर भारत संकल्पने अंतर्गत देशांतर्गत जहाज बांधणी क्षेत्रातील हे एक उत्तम आणि अभिमानास्पद उदाहरण आहे.
— प्रवक्ता, संरक्षण मंत्रालय, भारत सरकार.- पूर्व घाटातील महेंद्रगिरी पर्वत रांगांच्या नावावरून या महाकाय युद्धनौकेचे नामकरण करण्यात आले आहे.
- या जहाजावर प्रगत हेलिकॉप्टर उतरवण्याची आणि चालवण्याची विशेष सुविधा उपलब्ध आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| युद्धनौकेचे नाव | आयएनएस महेंद्रगिरी (F38) | नोंदवले |
| लोकार्पण ठिकाण | विशाखापट्टणम नौदल गोदी | पूर्ण |
| मुख्य निर्माता | माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स | पूर्ण |
| प्रकल्प श्रेणी | प्रोजेक्ट १७ ए निलगिरी क्लास | कार्यरत |
पार्श्वभूमी
आयएनएस महेंद्रगिरीच्या निर्मितीची पार्श्वभूमी काय आहे?
भारतीय नौदलाने सागरी सुरक्षा आणि हिंदी महासागर क्षेत्रातील वाढती आव्हाने लक्षात घेऊन ‘प्रोजेक्ट १७ ए’ या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची सुरुवात केली होती. या प्रकल्पांतर्गत एकूण सात प्रगत आणि गुप्त फ्रिगेट्स (युद्धनौका) बांधण्याचे नियोजन आहे. यापूर्वी आयएनएस निलगिरी, उदयगिरी, हिमगिरी, तारागिरी आणि दुनागिरी या पाच युद्धनौका वेगवेगळ्या टप्प्यांत नौदलाच्या ताफ्यात दाखल झाल्या आहेत. महेंद्रगिरी ही या मालिकेतील सहावी युद्धनौका असून माझगाव डॉक द्वारे बांधण्यात आलेली ही शेवटची नौका आहे. मागील शिवालिक क्लास युद्धनौकांच्या तुलनेत या नव्या युद्धनौकांमध्ये सुधारित गुप्तता वैशिष्ट्ये, कमी रडार स्वाक्षरी आणि उच्च पातळीवरील स्वयंचलित प्रणाली बसवण्यात आली आहे. ही युद्धनौका ३० एप्रिल २०२६ रोजी नौदलाकडे सोपवण्यात आली होती.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भारतीय नौदलाने विशाखापट्टणम येथील पूर्व नौदल कमांडच्या सुरक्षा व्यूहरचनेत बदल केले आहेत. सागरी हद्दींचे रक्षण आणि कायदा सुव्यवस्था राखण्यासाठी महेंद्रगिरीच्या गस्ती फेऱ्यांचे प्राथमिक नियोजन पूर्ण झाले आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर संरक्षण क्षेत्राशी संबंधित भारतीय कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये सकारात्मक वातावरण निर्माण झाले आहे. माझगाव डॉक आणि संबंधित पुरवठादार लघु उद्योगांना आगामी काळात नवीन कंत्राटे मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम सागरी व्यापाराच्या सुरक्षिततेच्या रूपात दिसून येईल. देशाच्या सागरी सीमा सुरक्षित झाल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजांची वाहतूक निर्धोक होऊन जीवनावश्यक वस्तूंची आयात सुरळीत राहण्यास मदत मिळेल.
देशातील तंत्रज्ञ आणि संरक्षण क्षेत्रातील संशोधक
देशातील तंत्रज्ञ आणि संरक्षण क्षेत्रातील संशोधक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून भारतीय अभियंत्यांच्या कौशल्याची ही पावती आहे. स्वदेशी संरक्षण संशोधनात काम करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना यामुळे नवीन संधी उपलब्ध होतील.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
‘आयएनएस महेंद्रगिरी’चे नौदलात होणारे आगमन हे भारताच्या सागरी सामर्थ्याला नवी दिशा देणारे आहे. हिंदी महासागर क्षेत्रात वाढत्या भू-राजकीय घडामोडी आणि इतर देशांच्या वाढत्या हस्तक्षेपाच्या पार्श्वभूमीवर अशा प्रकारच्या अत्याधुनिक युद्धनौकेची देशाला अत्यंत गरज होती. ही नौका केवळ लढाऊ मोहिमांपुरती मर्यादित नसून आपत्ती व्यवस्थापन, शोध आणि बचाव कार्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. ७५ टक्क्यांपेक्षा जास्त स्वदेशी उपकरणांचा वापर हा भारताच्या तांत्रिक प्रगतीचा पुरावा आहे. केवळ परदेशी शस्त्रास्त्रांच्या आयातीवर अवलंबून न राहता स्वतःची संरक्षण यंत्रणा स्वतः विकसित करण्याची देशाची क्षमता यातून अधोरेखित होते. हिंदी महासागरात शांतता आणि स्थिरता राखण्यासाठी ही युद्धनौका एक प्रमुख संरक्षक कवच म्हणून काम करेल यात शंका नाही.