स्वतंत्र बातमी

मुंबईच्या जवळ असलेल्या जगप्रसिद्ध एलिफंटा लेण्यांच्या इतिहासाबद्दल एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण संशोधन समोर आले आहे. पुरातत्वशास्त्रज्ञांना या बेटावर उत्खननादरम्यान प्राचीन इराणमध्ये तयार होणारी पिरोजी रंगाची चकाकी असलेली मातीची भांडी सापडली आहेत. या शोधामुळे हे सिद्ध झाले आहे की, सातव्या ते नवव्या शतकादरम्यान एलिफंटा बेटाचे इराण आणि आखाती देशांशी थेट आणि अत्यंत भरभराटीचे व्यापारी संबंध होते. मुंबई विद्यापीठाचे पुरातत्व विभाग आणि काही स्वतंत्र संशोधकांनी घारापुरी बेटावर केलेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, हे बेट केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर ते अरबी समुद्रातील एक महत्त्वाचे व्यापारी बंदर होते. तिथे सापडलेली भांडी ही प्रामुख्याने इराणमधील सिराफ या प्राचीन बंदरातून किंवा मेसोपोटेमियाच्या प्रदेशातून भारतात आली असावीत, असा संशोधकांचा अंदाज आहे.

या ठिकाणी सापडलेली इराणी भांडी विशेष प्रकारची आहेत. त्यांना पिरोजी रंगाचा एक विशिष्ट थर लावलेला असतो, जो त्या काळात केवळ इराण आणि मध्य आशियातील कारागीर तयार करत असत. ही भांडी त्याकाळी अत्यंत महागडी वस्तू मानली जात असत. ही भांडी इराणहून जहाजांमार्गे मुंबईच्या किनारपट्टीवर आणली जात होती, ज्यावरून त्यावेळच्या प्रगत सागरी व्यापाराची कल्पना येते. व्यापारासोबतच इराण आणि पश्चिम भारतामध्ये विचारांची आणि कलेचीही देवाणघेवाण होत होती, याचे हे जिवंत पुरावे आहेत. व्यापाराचे मध्यवर्ती केंद्र घारापुरी बेटाचे भौगोलिक स्थान मुंबई उपसागराच्या मध्यभागी आहे. त्यामुळे पश्चिमेकडून येणाऱ्या जहाजांसाठी हे एक सुरक्षित ठिकाण होते. संशोधकांच्या मते, लेण्यांच्या निर्मितीच्या काळातच इथे एक बंदर विकसित झाले होते. या बेटावर केवळ भिक्षू किंवा कलाकार राहत नव्हते, तर श्रीमंत व्यापारी आणि परदेशी नागरिकांचीही ये-जा होती. इराणहून ही भांडी येत असताना, भारतातून मसाल्याचे पदार्थ, कापड आणि मौल्यवान रत्ने इराणला पाठवली जात असत.

कोकण किनारपट्टीवरील सोपारा, चौल आणि कल्याण ही बंदरे पूर्वीपासून प्रसिद्ध आहेत. मात्र, एलिफंटा बेटाचे नाव या व्यापारात इतक्या प्रकर्षाने समोर येण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. सातव्या शतकातील राष्ट्रकूट आणि शिलाहार राजांच्या काळात या व्यापाराला मोठी चालना मिळाली होती. या नवीन संशोधनामुळे मुंबईचा इतिहास केवळ पाचशे सहाशे वर्षांचा नसून, तो हजारो वर्षांपासून जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडलेला होता, हे पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. पुरातत्व शास्त्रज्ञांच्या मते, घारापुरी बेटावर अजूनही अनेक भूगर्भीय रहस्ये दडलेली आहेत. या भांड्यांच्या तुकड्यांची वैद्यकीय चाचणी केल्यानंतर ते इराणमधील नेमक्या कोणत्या भागातून आले होते, हे अधिक स्पष्ट होईल. हे संशोधन केवळ एलिफंटाच्या इतिहासासाठीच नाही, तर संपूर्ण दक्षिण आशियाच्या मध्ययुगीन सागरी इतिहासासाठी अत्यंत मोलाचे ठरणार आहे.