भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने चालू आर्थिक वर्षात एकूण सात मोहिमांचे उड्डाण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी पत्रकार परिषदेत ही महत्त्वाची घोषणा केली.
७
चालू आर्थिक वर्षातील मोहिमा
२
आगामी मोहिमेचा कालावधी (महिने)
४००
देशातील एकूण स्पेस स्टार्टअप्स
२
उपग्रह पूर्ण तयार संख्या
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
इस्रोने चालू आर्थिक वर्षात सात अंतराळ मोहिमा राबवण्याचे लक्ष्य ठेवले असून पुढील दोन महिन्यांत पहिली मोहीम पार पडणार आहे. यामध्ये गगनयान मोहिमेतील पहिल्या विनामानव चाचणीचा समावेश आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, इन-स्पेस (IN-SPACe), स्कायरूट एरोस्पेस कंपनी आणि अंतराळ संशोधन क्षेत्रातील शास्त्रज्ञ हे या घडामोडीतील मुख्य घटक आहेत.
तात्कालिक परिणाम
उपग्रह जोडणीच्या कामाला वेग आला असून पुढील दोन महिन्यांतील प्रक्षेपणाची तयारी अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. खाजगी अंतराळ क्षेत्राला प्रोत्साहन देण्यासाठी पायाभूत सुविधांचा विस्तार केला जात आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
केंद्र सरकारने २०२० मध्ये अंतराळ क्षेत्रात केलेल्या सुधारणांनंतर इस्रो आणि इन-स्पेस या संस्था खाजगी कंपन्यांना तांत्रिक सहकार्य आणि प्रक्षेपणासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून देत आहेत.
सात मोहिमांचे नियोजन आणि उपग्रहांची स्थिती
इस्रोने चालू आर्थिक वर्षातील अंतराळ मोहिमांची तयारी वेगाने सुरू केली आहे. आगामी मोहिमांमुळे भारताचे अंतराळ क्षेत्रातील स्थान अधिक भक्कम होणार आहे.
- दोन उपग्रह पूर्णपणे तयार असून पाच ते सहा उपग्रह जोडणीच्या अंतिम टप्प्यात आहेत.
- गगनयान या महत्त्वाकांक्षी मानवी अंतराळ मोहिमेची पहिली विनामानव चाचणी या सात मोहिमांचा मुख्य भाग असेल.
कुलशेखरपट्टिनम केंद्र आणि खाजगी क्षेत्राची भरारी
लहान उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी अद्ययावत सुविधा निर्माण करण्याचे काम सुरू आहे. तमिळनाडूमधील कुलशेखरपट्टिनम येथील दुसरे प्रक्षेपण केंद्र याच आर्थिक वर्षात कार्यान्वित केले जाईल. श्रीहरिकोटा येथील मोठे लॉन्च पॅड ३०० ते ३५० किलोच्या लहान उपग्रहांसाठी वापरणे आर्थिकदृष्ट्या सोयीचे ठरत नाही. त्यामुळे कुलशेखरपट्टिनम केंद्र सुरू झाल्यानंतर उपग्रहांच्या वजनानुसार प्रक्षेपणाचे विभाजन केले जाईल. २०२० च्या अंतराळ सुधारणांनंतर देशातील स्पेस स्टार्टअप्सची संख्या एकावरून थेट ४०० वर पोहोचली आहे. स्कायरूट एरोस्पेसच्या विक्रम-१ या खाजगी रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण हे भारताच्या अंतराळ इतिहासातील मैलाचा दगड ठरले आहे.
“चालू आर्थिक वर्षात आम्ही किमान सात मोहिमांचे लक्ष्य ठेवले आहे. पुढील दोन महिन्यांत पहिले उड्डाण सुरू होईल. खाजगी क्षेत्रातील ‘विक्रम-१’चे यश म्हणजे पालकांनी मुलांच्या प्रगतीवर खूश होण्यासारखे आहे.”
— व्ही. नारायणन, अध्यक्ष, इस्रो- लहान उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी कुलशेखरपट्टिनम केंद्र याच आर्थिक वर्षात पूर्ण क्षमत्याने सुरू होणार आहे.
- गगनयान मोहिमेसारख्या राष्ट्रीय प्रकल्पांमधील शास्त्रज्ञांची गळती रोखण्यासाठी नियमावली कडक केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| वार्षिक मोहिमांचे लक्ष्य | सात अंतराळ मोहिमा | निश्चित |
| पुढील प्रक्षेपणाची मुदत | दोन महिन्यांचा कालावधी | कार्यरत |
| दुसरे प्रक्षेपण केंद्र | कुलशेखरपट्टिनम (तमिळनाडू) | प्रगतीपथावर |
| देशातील स्पेस स्टार्टअप्स | ४०० हून अधिक कंपन्या | नोंदवले |
पार्श्वभूमी
भारताची अंतराळ घोडदौड आणि खाजगी सहभाग
भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचा प्रवास प्रामुख्याने सरकारी संशोधन संस्थेवर आधारित राहिला आहे. केंद्र सरकारने २०२० मध्ये अंतराळ क्षेत्र खाजगी कंपन्यांसाठी खुले केले. या निर्णयामुळे देशात अंतराळ क्षेत्रातील नवउद्यमी कंपन्यांची मोठी लाट आली. स्कायरूट एरोस्पेसने ‘विक्रम-१’ या खाजगी रॉकेटद्वारे उपग्रह कक्षेत स्थापित करून नवीन इतिहास रचला. अमेरिका आणि चीननंतर अशी क्षमता सिद्ध करणारा भारत हा जगातील तिसरा देश ठरला आहे. इस्रो आता आपल्या व्यावसायिक आणि संशोधन मोहिमांचा वेग वाढवून जागतिक अंतराळ बाजारात भारताचा वाटा वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन इन-स्पेस ही नियामक संस्था खाजगी प्रक्षेपणांना परवानग्या देण्याचे काम जलद गतीने करत आहे. चाचण्यांचे नियम आणि सुरक्षा मानके कडक ठेवून देशाच्या अंतराळ मालमत्तेचे रक्षण केले जात आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर मोठे आर्थिक व तांत्रिक बदल दिसून येत आहेत. अंतराळ क्षेत्रातील ४०० हून अधिक स्टार्टअप्समुळे तंत्रज्ञान विकास, रोजगार निर्मिती आणि परदेशी गुंतवणुकीला मोठा वाव मिळत आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम दळणवळण, हवामान अंदाज आणि उपग्रह सेवा सुधारण्याच्या रूपात दिसून येईल. देशाच्या वैज्ञानिक प्रगतीमुळे नागरिकांमध्ये आणि युवा पिढीत विज्ञानविषयक उत्सुकता वाढीस लागत आहे.
युवा शास्त्रज्ञ व व्यावसायिक
युवा शास्त्रज्ञ व व्यावसायिक यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून खाजगी आणि सरकारी दोन्ही क्षेत्रांत संशोधनाच्या नवीन संधी उपलब्ध होत आहेत. ‘भारत २०४७’ या स्वप्नाला साकारण्यासाठी तरुण अभियंत्यांचे योगदान मोलाचे ठरणार आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) चालू आर्थिक वर्षात सात मोहिमांचे उद्दिष्ट ठेवून आपली व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक क्षमता पुन्हा एकदा सिद्ध केली आहे. खाजगी क्षेत्रातील स्कायरूट कंपनीच्या ‘विक्रम-१’ रॉकेटच्या यशाचे इस्रोने केलेले स्वागत हे निरोगी सहकार्याचे उत्तम उदाहरण आहे. सरकारी संस्था आणि खाजगी उद्योग जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा देशाच्या प्रगतीचा वेग दुप्पट होतो. तमिळनाडूमधील कुलशेखरपट्टिनम येथील दुसरे केंद्र सुरू झाल्याने प्रक्षेपणाचा खर्च आणि वेळ वाचेल. गगनयान मोहिमेची पहिली विनामानव चाचणी ही भारताच्या मानवी अंतराळ प्रवासाची पायाभरणी ठरेल. अनुभवी शास्त्रज्ञांची होणारी गळती रोखणे आणि नवीन संशोधकांना संधी देणे या आव्हानांवर इस्रोला भर द्यावा लागेल. अंतराळ क्षेत्रातील या वेगवान घडामोडींमुळे भारत जागतिक स्तरावर महासत्ता म्हणून पुढे येत आहे.