अतिरिक्त खर्चामुळे महाराष्ट्र आर्थिक संकटात
दि. 29दि. 29 । जून । 2026
मुंबई येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून राज्यातील आर्थिक नियोजन ढासळल्याने महाराष्ट्राची तिजोरी मोठ्या आर्थिक संकटात सापडली आहे.
४०,५५२ कोटी
अर्थसंकल्पीय महसुली तूट रुपये
१,५०,००० कोटी
अंदाजित एकूण वित्तीय तूट रुपये
९७,००० कोटी
मांडलेल्या पुरवणी मागण्या रुपये
२२,८९८ कोटी
जलजीवन मिशनसाठी स्वनिधी रुपये
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
नवीन आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तीन महिन्यांतच राज्याची आर्थिक शिस्त पूर्णपणे कोलमडली असून दीड लाख कोटी रुपयांच्या वित्तीय तुटीमुळे विकास कामांच्या निधीला कात्री लागण्याची चिन्हे आहेत.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
राज्य मंत्रिमंडळ, मुख्यमंत्री, पाणीपुरवठामंत्री गुलाबराव पाटील आणि राज्याचा वित्त विभाग या आर्थिक घडामोडींमध्ये मुख्य भूमिकेत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
केंद्राने निधी रोखल्याने राज्यातील ५१ हजार पाणीपुरवठा योजनांपैकी २५ हजार योजना रखडल्या असून ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा यंत्रणेवर विपरीत परिणाम झाला आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सरकारने केंद्र सरकारच्या योजनेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी आणि अपूर्ण योजना पूर्ण करण्यासाठी राज्य स्वनिधीतून अतिरिक्त निधी देण्याचा प्रशासकीय निर्णय घेतला आहे.
पुरवणी मागण्यांचा बोजा आणि कोलमडलेले नियोजन
राज्याच्या चालू अर्थसंकल्पानंतर अवघ्या तीन महिन्यांतच प्रशासनाने तब्बल ९७ हजार कोटी रुपयांच्या पुरवणी मागण्या विधिमंडळात सादर केल्या आहेत. या अतिरिक्त आर्थिक तरतुदींमुळे राज्याचे संपूर्ण आर्थिक गणित कोलमडून पडले आहे. शेती क्षेत्रासाठी जाहीर केलेल्या ३६ हजार कोटी रुपयांच्या कर्जमाफीसाठी अर्थसंकल्पात कोणतीही तरतूद करण्यात आली नव्हती. या कर्जमाफीचा पहिला हप्ता देण्यासाठी आता पुरवणी मागण्यांमध्ये २० हजार कोटी रुपयांची तरतूद करावी लागली आहे. याशिवाय साडेसात अश्वशक्तीपर्यंतच्या कृषीपंपांना मोफत वीज देण्यासाठी आणखी २० हजार कोटी रुपयांचा अतिरिक्त बोजा तिजोरीवर पडला आहे. ‘मुख्यमंत्री लाडकी बहीण’ योजनेचा नियमित मोठा खर्च आधीच तिजोरीवर आहे. आमदार निधी आणि जिल्हा नियोजन निधी सुरक्षित ठेवला जात असल्याने याचा थेट फटका पायाभूत विकास कामांच्या भांडवली खर्चाला बसणार आहे.
- चालू आर्थिक वर्षात एकूण १ रुपयातील केवळ १२ पैसे भांडवली खर्चासाठी ठेवण्यात आले होते.
- ग्रामीण भागातील रस्ते विकास आणि अंतर्गत पायाभूत सुविधांच्या निधीत मोठी कपात निश्चित मानली जात आहे.
केंद्रीय कायदे आणि जलजीवन मिशनचा अतिरिक्त ताण
केंद्र सरकारने ‘मनरेगा’ योजनेत बदल करून ‘जी राम जी’ हा नवीन केंद्रीय कायदा १ जुलैपासून लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. या नवीन कायद्यानुसार मजुरीच्या एकूण खर्चापैकी ४० टक्के आर्थिक भार राज्य सरकारवर टाकण्यात आला आहे. या कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी राज्य सरकारला पुरवणी मागण्यांमध्ये ७,३६७ कोटी रुपयांची स्वतंत्र तरतूद करावी लागली आहे. याव्यतिरिक्त केंद्र सरकारने जलजीवन मिशन अंतर्गत राज्याचा हक्काचा निधी २०२४ च्या अखेरपासून रोखून धरला आहे. राज्यातील पाणीपुरवठा योजना बंद पडू नयेत म्हणून राज्य मंत्रिमंडळाने स्वनिधीतून २२ हजार ८९८ कोटी रुपये देण्याचा निर्णय घेतला आहे. या निधीतील १० हजार कोटी रुपये जुन्या कामांच्या तांत्रिक सुधारणेसाठी आणि ८,२३३ कोटी रुपये सुधारित योजनांसाठी खर्च होतील.
“केंद्राकडून निधी न मिळाल्याने राज्यातील ५१ हजार पाणीपुरवठा योजनांपैकी २५ हजार योजना सध्या रखडलेल्या आहेत. ग्रामीण भागातील नागरिकांना पाणी देण्यासाठी राज्य सरकार प्रयत्नशील आहे.”
— गुलाबराव पाटील, पाणीपुरवठामंत्री, महाराष्ट्र- पाणीपुरवठा योजना पूर्ण करण्यासाठी ५४३ कोटी रुपये त्रुटी दूर करण्याकरिता वापरले जातील.
- ७५ ते ९९ टक्के काम पूर्ण झालेल्या योजनांसाठी ८१६ कोटी रुपयांची तरतूद केली आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| कृषीपंप मोफत वीज | २०,००० कोटी रुपये | निधी मंजूर |
| शेतकरी कर्जमाफी तरतूद | २०,००० कोटी रुपये | नोंदवले |
| नवीन केंद्रीय कायदा भार | ७,३६७ कोटी रुपये | कार्यरत |
| रखडलेल्या पाणी योजना | २५,००० प्रकल्प | पूर्ण |
पार्श्वभूमी
राज्याची कर्जबाजारी स्थिती आणि पुढील वाटचाल
महाराष्ट्रावर गेल्या काही वर्षांत कर्जाचा बोजा सातत्याने वाढत असून महसुली तूट नियंत्रणात आणण्यात यश आलेले नाही. नवीन आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीतच संपूर्ण वार्षिक नियोजनाचे तीनतेरा वाजले आहेत. निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर लोकप्रिय घोषणा करताना आर्थिक तरतुदींचे ठोस नियोजन केले गेले नव्हते. आगामी नऊ महिन्यांच्या कालावधीत शासकीय खर्चावर कडक मर्यादा आणल्याशिवाय राज्याला या संकटातून बाहेर पडणे कठीण आहे. केंद्र सरकारच्या नव्या धोरणांमुळे राज्यांवरील आर्थिक जबाबदारी आणखी वाढली आहे. राज्याचा वित्त विभाग आगामी काळात बिगरविकास कामांच्या खर्चाला कात्री लावण्यासाठी नवीन नियमावली जाहीर करण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन वित्त विभागाने सर्व सरकारी विभागांच्या खर्चावर कडक निर्बंध लादण्याची तयारी सुरू केली आहे. शासकीय निधी वाटपाचे प्राधान्यक्रम बदलले जात असून नवीन नोकरभरती आणि प्रशासकीय खर्चाला तात्पुरती स्थगिती देण्याबाबत हालचाली सुरू आहेत.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर नवीन सरकारी पायाभूत प्रकल्पांच्या कंत्राटांबाबत कमालीची चिंता निर्माण झाली आहे. शासकीय देयके वेळेवर न मिळण्याच्या भीतीने कंत्राटदार नवीन कामांच्या निविदा भरण्यास उत्सुक नाहीत. यामुळे बांधकाम आणि सिमेंट उद्योग क्षेत्रातील उलाढाल मंदावण्याची शक्यता आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम ग्रामीण भागातील रखडलेल्या पाणी योजनांमुळे होणार आहे. ऐन उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला अनेक गावांना तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करावा लागत आहे. मोफत योजना सुरू असल्या तरी पायाभूत सुविधांचा दर्जा खालावण्याची भीती नागरिक व्यक्त करत आहेत.
शेतकरी
शेतकरी यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून कर्जमाफीची रक्कम थेट खात्यात जमा होण्यास विलंब होण्याची शक्यता आहे. कृषीपंपांच्या मोफत विजेची तांत्रिक अंमलबजावणी आणि वीज कंपन्यांची थकबाकी वाढल्यास ग्रामीण भागात वीज पुरवठा खंडित होण्याचे संकट ओढवू शकते.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
महाराष्ट्रासारख्या प्रगत राज्याची आर्थिक शिस्त अवघ्या तीन महिन्यांत कोलमडणे हे चिंताजनक आहे. लोकानुनयी घोषणांच्या हट्टापायी राज्याच्या तिजोरीचे वाटोळे करणे कोणत्याही सरकारला शोभणारे नाही. कर्जमाफी आणि मोफत योजनांचे स्वागत होऊ शकते, परंतु त्यासाठी अर्थसंकल्पात आगाऊ तरतूद न करणे हा निव्वळ बेजबाबदारपणा आहे. केंद्र सरकारनेही राज्यांच्या हिश्श्याचा निधी रोखून धरून संघराज्य व्यवस्थेला कमकुवत केले आहे. भांडवली खर्चात कपात केल्यास राज्याचा दीर्घकालीन विकास खुंटतो, हे प्रशासनाने विसरता कामा नये. केवळ निवडणुका डोळ्यासमोर न ठेवता आर्थिक सुबत्ता टिकवण्यासाठी कठोर निर्णय घेण्याची गरज आहे. अन्यथा महाराष्ट्र कर्जबाजारी राज्यांच्या यादीत आघाडीवर जाण्यास वेळ लागणार नाही.