राष्ट्रपतींची वन्यजीव संवर्धन प्रकल्पाला भेट

राष्ट्रीय

भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मु यांनी मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानाला भेट देऊन प्रोजेक्ट चीता मोहिमेची पाहणी केली. सध्या देशातील एकूण ५२ बिबट्यांपैकी ४९ एकट्या कुनोमध्ये असून स्थानिक चीता मित्र व सहरिया जमातीच्या योगदानाचे राष्ट्रपतींनी कौतुक केले. नामिबिया, दक्षिण आफ्रिका आणि बोत्सवाना येथून आणलेल्या बिबट्यांमुळे भारतातून नामशेष झालेला हा वन्यजीव पुन्हा देशाच्या जंगलात मुक्तपणे विहरत आहे.

५२

भारतातील एकूण बिबटे

४९

कुनो राष्ट्रीय उद्यानात

३

गांधी सागर अभयारण्यात स्थलांतरित

२०२२

प्रोजेक्ट चीता सुरुवात वर्ष

राष्ट्रपतींचा दौरा — पाहणी आणि संवाद

राष्ट्रपती मुर्मु यांनी विशेष वाहनातून जंगल सफर करून बिबट्यांच्या वास्तव्यासाठी निर्माण केलेल्या सुविधांची प्रत्यक्ष पाहणी केली. मुख्य नियंत्रण व देखरेख केंद्राला भेट देऊन प्राण्यांच्या हालचालींवर ठेवल्या जाणाऱ्या उपग्रह-आधारित तांत्रिक प्रक्रियेची माहिती त्यांनी घेतली. दर दोन किलोमीटर अंतरावर बिबट्यांसाठी कृत्रिम पाण्याचे स्त्रोत तयार करण्यात आले असल्याची माहिती वनविभागाने दिली. मध्य प्रदेशचे राज्यपाल मंगुभाई पटेल आणि प्रभारी मंत्री राकेश शुक्ला या दौऱ्यात उपस्थित होते.

“वन्य प्राण्यांच्या संवर्धनामध्ये जोपर्यंत स्थानिक समाजाचा सक्रिय सहभाग लाभत नाही, तोपर्यंत असे प्रकल्प पूर्णपणे यशस्वी होऊ शकत नाहीत.”
— द्रौपदी मुर्मु, राष्ट्रपती, भारत

प्रोजेक्ट चीता — आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचा प्रवास

प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी सप्टेंबर २०२२ मध्ये प्रोजेक्ट चीताची सुरुवात केली. पहिल्या टप्प्यात नामिबियातून आठ बिबटे कुनोमध्ये सोडण्यात आले. त्यानंतर दक्षिण आफ्रिका आणि बोत्सवानामधूनही टप्प्याटप्प्याने बिबटे आणले गेले. राष्ट्रपती मुर्मु यांनी नोव्हेंबर २०२५ मध्ये बोत्सवानाला भेट दिली होती; त्या दौऱ्यातून मिळालेले आठ बिबटे फेब्रुवारी २०२६ मध्ये कुनोत दाखल झाले.

नामिबिया पहिल्या टप्प्यात ८ बिबटे — सप्टेंबर २०२२
दक्षिण आफ्रिका दुसऱ्या टप्प्यात आणखी बिबटे
बोत्सवाना ८ बिबटे — फेब्रुवारी २०२६ मध्ये कुनोत दाखल
उपग्रह निगराणी आरोग्य, शिकार व अधिवास — आधुनिक तंत्राद्वारे सातत्यपूर्ण देखरेख

स्थानिक समुदाय आणि पर्यटन — दुहेरी फायदा

चीता मित्र स्वयंसेवक आणि सहरिया जमातीचे बांधव प्राण्यांच्या संरक्षणात अग्रभागी आहेत. कुनोच्या पोषक हवामानामुळे आणि मुबलक भक्ष्यामुळे बिबट्यांची संख्या सातत्याने वाढत असून, या यशामुळे पर्यटनातही लक्षणीय वाढ होत आहे. स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मितीला चालना मिळत असल्याचे प्रशासनाने स्पष्ट केले.

चीता मित्र स्थानिक स्वयंसेवकांची बिबट्या संरक्षण मोहिमेत सक्रिय भूमिका
सहरिया जमात वनवासी बांधवांचे पारंपरिक ज्ञान व सहकार्य
पर्यटन वाढ वन्यजीव पर्यटनातून स्थानिक रोजगार व आर्थिक विकास

हे माहीत आहे का?

भारतातून बिबटे नामशेष कसे झाले?

बिबटे (Cheetah — Acinonyx jubatus) हे जगातील सर्वात वेगवान जमिनीवरील प्राणी आहेत. भारतात ब्रिटिश काळात आणि स्वातंत्र्यानंतरही मोठ्या प्रमाणात बिबट्यांची शिकार झाली. अधिवास नष्ट होणे आणि भक्ष्याची कमतरता यांमुळे संख्या घटत गेली. १९४७ मध्ये छत्तीसगडमध्ये शेवटचे तीन बिबटे शिकारींनी मारले आणि १९५२ मध्ये भारताने बिबट्याला अधिकृतपणे नामशेष घोषित केले. सुमारे सत्तर वर्षांच्या अनुपस्थितीनंतर प्रोजेक्ट चीताद्वारे हा प्राणी पुन्हा भारताच्या जंगलात आणला गेला.

संपादकीय दृष्टिकोन

बिबट्यांची वाढती संख्या — यश खरे, आव्हानेही खरी

५२ बिबट्यांपैकी ४९ एकट्या कुनोत असणे हे एका दृष्टीने यशाचे लक्षण आहे; मात्र इतक्या मोठ्या संख्येत एकाच ठिकाणी प्राणी असणे हे वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या दृष्टिकोनातून धोकादायकही आहे. रोगाचा प्रादुर्भाव किंवा नैसर्गिक आपत्ती आल्यास मोठे नुकसान होऊ शकते. गांधी सागर अभयारण्यात तीन बिबटे हलवणे ही सुरुवात चांगली आहे; मात्र भविष्यात राजस्थान, गुजरात किंवा उत्तर प्रदेशातील संभाव्य अधिवासांचा विस्तार झाल्याशिवाय हा प्रकल्प दीर्घकालीन यशाचा दावा करू शकणार नाही. स्थानिक सहरिया जमातीचे सहकार्य हे या प्रकल्पाचे सर्वात मजबूत पाऊल आहे — हेच मॉडेल इतर वन्यजीव प्रकल्पांसाठी आदर्श ठरू शकते.