भारतातील सौरऊर्जा निर्मितीच्या क्षेत्रात राजस्थान राज्याने अव्वल स्थान प्राप्त केले असून, देशाच्या एकूण सौर क्षमतेमध्ये या राज्याचा वाटा सुमारे सत्तावीस टक्के इतका मोठा आहे. आर्थिक वर्ष २०२५ – २६ अखेरीस भारताची एकूण सौर ऊर्जा क्षमता सुमारे एक लाख पन्नास हजार दोनशे साठ मेगावॅटपर्यंत पोहोचली आहे. या विक्रमी टप्प्यामध्ये राजस्थानने सर्वाधिक योगदान देऊन देशाच्या ऊर्जा क्षेत्रात आपले वर्चस्व सिद्ध केले आहे.
मात्र, सौरऊर्जेच्या बाबतीत एवढी मोठी क्षमता असूनही, या ऊर्जेचा पूर्णपणे वापर करण्यात राजस्थानला अडचणी येत असल्याचे वास्तव समोर आले आहे. राज्यात पुरेशा पायाभूत सुविधा उपलब्ध नसल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या विजेचा एक मोठा भाग विनावापर वाया जात आहे. विशेषतः निर्माण झालेली वीज एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी आवश्यक असलेली वहन यंत्रणा आणि वीज साठवणुकीच्या प्रगत सुविधांची कमतरता ही या समस्येमागची प्रमुख कारणे असल्याचे सांगितले जात आहे.
राजस्थानच्या वाळवंटी भागात आणि इतरत्र मोठ्या प्रमाणावर सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारले गेले असले तरी, त्या विजेचे इतर शहरांमध्ये किंवा राज्यांमध्ये वहन करण्यासाठी लागणारे वीजवाहिन्यांचे जाळे अद्याप पूर्णपणे विकसित झालेले नाही. परिणामी, दुपारच्या वेळी जेव्हा सौरऊर्जेची निर्मिती सर्वाधिक असते, तेव्हा ती वीज वेळेवर उपयोगात आणता येत नाही. या तांत्रिक मर्यादेमुळे राज्याच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा आणि सौर क्षमतेचा पूर्ण लाभ देशाला मिळत नसल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी व्यक्त केलेल्या मतानुसार, जर पायाभूत सुविधांचा विकास वेळेत झाला नाही, तर भविष्यात उभारल्या जाणाऱ्या नवीन सौर प्रकल्पांच्या समोरही मोठे आर्थिक आणि तांत्रिक अडथळे निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे वीज वहन व्यवस्था अधिक सक्षम करणे, आधुनिक साठवण तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आणि सध्याच्या वीज जाळ्याचे आधुनिकीकरण करणे यावर सरकारने तातडीने मोठी गुंतवणूक करण्याची गरज या निमित्ताने व्यक्त करण्यात येत आहे.
सौरऊर्जेच्या क्षेत्रात राजस्थानने घेतलेली झेप कौतुकास्पद असली तरी, त्या ऊर्जेचा प्रभावी आणि शंभर टक्के वापर करण्यासाठी पायाभूत सुविधांचे सक्षमीकरण करणे अनिवार्य आहे. अन्यथा, निसर्गाकडून मिळणारी ही स्वच्छ आणि हरित ऊर्जा वाया जाण्याचा धोका कायम राहील. भारताचे हरित ऊर्जेचे ध्येय गाठण्यासाठी उत्पादनासोबतच त्या विजेचे योग्य व्यवस्थापन आणि वहन होणे हे भविष्यातील प्रगतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.