धरणांमधील पाणीसाठ्याची पातळी चिंताजनक
दि. 05दि. 05 । जुलै । 2026
मुंबई येथून चालू घडामोडींमधील एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर येत असून राज्यातील प्रमुख धरणांच्या पाणलोट क्षेत्रात अपेक्षेप्रमाणे पाऊस न झाल्याने पाणीसाठ्याची पातळी चिंताजनक बनली आहे.
३०२८
राज्यातील एकूण धरण प्रकल्पांची संख्या
२६.११
धरणांमध्ये शिल्लक असलेला एकूण पाणीसाठा टक्केवारी
१६.६९
पुणे विभागातील धरणांमधील नीचांकी पाणीसाठा टक्केवारी
७.९४
मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या धरणांमधील पाणीसाठा टक्केवारी
वृत्त विशेष
मुख्य घटना
राज्यातील प्रमुख शहरांमध्ये मुसळधार पावसाने हजेरी लावली आहे. धरणांच्या मूळ पाणलोट क्षेत्रात अद्याप दमदार पाऊस झालेला नाही. जलसाठा वेगाने आटत चालला असून अनेक जलाशयांनी तळ गाठला आहे.
प्रमुख निर्णयकर्ते / संबंधित घटक
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहेत. जलसंपदा विभाग नियोजनाचे काम करत आहे. मुंबई महानगरपालिका प्रशासन आणि जलसंपदा मंत्री राधाकृष्ण विखे-पाटील जलसाठ्याचे ऑगस्टअखेरपर्यंतचे नियोजन करत आहेत.
तात्कालिक परिणाम
धरणांमधील पाणीसाठा कमालीचा खालावल्याने नागरी भागावर पाणीटंचाईचे संकट ओढवले आहे. प्रशासनाला पाणीपुरवठ्याचे तांत्रिक नियोजन करावे लागत आहे. नागरिकांमध्ये तीव्र चिंतेचे वातावरण पसरले आहे.
शासकीय / प्रशासकीय भूमिका
सरकारने जलसंपदा विभागाला पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरण्याचे आदेश दिले आहेत. मान्सून लांबल्यास अपवादात्मक परिस्थितीत मृत पाणीसाठा पिण्यासाठी वापरण्याच्या सूचना प्रशासनाने दिल्या आहेत.
पाणलोट क्षेत्र कोरडेच राहिल्याने संकट गहिरे
मुंबई शहर आणि उपनगरात गेल्या काही दिवसांत पावसाने जोरदार हजेरी लावली आहे. मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या सात प्रमुख धरणांच्या पाणलोट क्षेत्रात अद्याप अपेक्षित पाऊस झालेला नाही. सातही धरणांमध्ये मिळून केवळ १ लाख १४ हजार ८६३ दशलक्ष लिटर पाणीसाठा शिल्लक आहे. गतवर्षी याच कालावधीत धरणांमध्ये ३२.८९ टक्के साठा उपलब्ध होता. पावसाने पाणलोट क्षेत्रात ओढ दिल्यास मुंबईकरांना भीषण पाणीटंचाईचा सामना करावा लागण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
- वाढत्या तापमानामुळे जलाशयांमधील पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने झाले आहे.
- खरीप हंगामातील पिकांच्या सिंचनासाठी धरणांमधून पाणी सोडण्यात आले होते.
पुणे आणि ठाणे विभागात पाणीपातळी तळाला
जलसंपदा विभागाने जारी केलेल्या अहवालानुसार पुणे विभागातील धरणांमध्ये अवघा १६.६९ टक्के उपयुक्त साठा उरला आहे. टेमघर, लोणावळा टाटा आणि भावली ही धरणे पूर्णपणे कोरडी पडली आहेत. ठाणे जिल्ह्याला पाणीपुरवठा करणाऱ्या बारवी धरणातील साठा २५ टक्क्यांपर्यंत खाली घसरला आहे. एल निनोच्या संभाव्य प्रभावामुळे यंदा पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याचा अंदाज हवामान विभागाने वर्तवला आहे. जलसाठा ऑगस्टअखेरपर्यंत पुरवण्याचे आव्हान पाटबंधारे विभागासमोर निर्माण झाले आहे.
“राज्यातील धरणांमधील उपलब्ध पाणीसाठा अधिकाधिक काळ पुरविण्याचे आव्हान आहे. सर्व महापालिकांनी पाणी नियोजनाचे काटेकोर आराखडे तयार करावेत.
— दीपक कपूर, अतिरिक्त मुख्य सचिव (जलसंपदा विभाग)“पाणलोट क्षेत्रात जोरदार पाऊस न झाल्यास पाणीकपात अनिवार्य करावी लागेल. नागरिकांनी पाण्याचा अपव्यय टाळून अत्यंत काटकसरीने वापर करावा.
— इकबाल सिंह चहल, आयुक्त (मुंबई महानगरपालिका)- राज्यातील मध्यम प्रकल्पांचा मृत साठा पिण्यासाठी राखून ठेवला आहे.
- ग्रामीण भागात टंचाई निवारणासाठी टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू केला आहे.
| मुद्दा | तपशील | स्थिती |
|---|---|---|
| जलसाठा अहवाल | पाटबंधारे विभाग | पूर्ण |
| पुणे धरण पातळी | चिंताजनक स्थिती | नोंदवले |
| मुंबई धरण साठा | ७.९४ टक्के साठा | नोंदवले |
| आपत्कालीन योजना | मृत साठा वापर | निधी मंजूर |
पार्श्वभूमी
राज्यातील पाणीटंचाईची नेमकी पार्श्वभूमी काय?
महाराष्ट्रात गेल्या वर्षी नोव्हेंबर महिन्यापर्यंत कमी-अधिक प्रमाणात पाऊस सुरू होता. उन्हाळ्यातील तीव्र लाट आणि वाढलेल्या तापमानामुळे पाण्याचा वापर अभूतपूर्व वाढला. एल निनोच्या प्रभावामुळे यंदा मान्सूनचे आगमन लांबले आहे. २०१४ आणि २०१५ च्या दुष्काळी वर्षांमध्ये एल निनोमुळे पाणीसाठ्यात १४ टक्क्यांपर्यंत घट झाली होती. तोच धोका लक्षात घेऊन जलसंपदा विभागाने पाणी जपून वापरण्याचे आवाहन केले आहे.
क्षेत्रनिहाय परिणाम
प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था
प्रशासकीय पातळीवर या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सर्व जिल्हाधिकाऱ्यांना पाणी नियोजनाच्या कडक सूचना दिल्या आहेत. टँकर लॉबीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी महसूल विभागाची पथके तैनात केली आहेत. अनधिकृत पाणी उपसा रोखण्यासाठी धरणांवर सुरक्षा वाढवण्यात आली आहे.
बाजारपेठ आणि उद्योग क्षेत्र
व्यापारी आणि उद्योग जगतात या घडामोडीनंतर औद्योगिक पाणीपुरवठ्यात कपात होण्याची भीती व्यक्त होत आहे. पाणी टंचाईमुळे प्रक्रिया उद्योगांच्या उत्पादनावर मर्यादा येण्याची शक्यता आहे. मिनरल वॉटर आणि टँकर पुरवठा करणाऱ्या व्यावसायिकांची मागणी बाजारात वाढली आहे.
सर्वसामान्य जनता
सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावर याचा थेट परिणाम अपुऱ्या पाणीपुरवठ्याच्या रूपाने होत आहे. अनेक शहरांमध्ये तासांची कपात लागू केल्याने नागरिकांना पाणी साठवून ठेवावे लागत आहे. दूषित पाणीपुरवठ्यामुळे आरोग्याचे प्रश्न निर्माण होण्याची भीती आहे.
नागरिक वर्ग
नागरिक वर्ग यांच्यासाठी ही घडामोड अत्यंत महत्त्वाची असून त्यांना पाण्याचा वापर अत्यंत मर्यादित करावा लागत आहे. गृहनिर्माण सोसायट्यांना पाण्याचे टँकर मागवावे लागत असल्याने आर्थिक भुर्दंड सोसावा लागत आहे.
संपादकीय दृष्टिकोन
सह्याद्री मराठी विश्लेषण
राज्यात सर्वत्र मुसळधार पाऊस सुरू असताना धरण क्षेत्र कोरडे राहणे ही निसर्गाची वक्रदृष्टी आहे. केवळ शहरात पाऊस पडून पाणीप्रश्न सुटणार नाही हे स्पष्ट झाले आहे. जलसंपदा विभागाने केवळ पावसाच्या भरवशावर न राहता पाण्याचे कडक रेशनिंग लागू करणे गरजेचे आहे. एल निनोचा धोका ओळखून प्रशासनाने आधीच पावले उचलली असती तर सद्यस्थिती टाळता आली असती. आता उपलब्ध असलेला २६ टक्के साठा ऑगस्टअखेरपर्यंत टिकवणे ही अधिकाऱ्यांची परीक्षा ठरणार आहे. नागरिकांनीही सरकारवर विसंबून न राहता स्वतःहून पाणी बचतीची मोहीम राबवणे ही काळाची गरज बनली आहे.