मुंबई हे शहर गजबजाट आणि उंच उभ्या असलेल्या वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे. मुंबईच्या गजबजाटापासून दूर असलेली आणि खासगीरित्या विकसित केलेली ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ ही वास्तू गौतम बुद्धांच्या शिक्षण व ध्यान स्वरूपावर केंद्रित आहे.
हे सुप्रसिद्ध विपश्यना ध्यान गुरु आचार्य एस.एन.गोयंका यांची प्रेरणा आहे. भारतातील बौद्ध धर्माच्या शिकवणीचे संरक्षण आणि जतन करण्यात ही वास्तू मोलाची भूमिका बजावत आहे. ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ चे सभागृह ३२५ फूट उंच आहे. हे बांधण्यासाठी 11 वर्षे लागली. म्यानमारमधील श्वेडॅगॉन पॅगोडाची ही प्रतिकृती आहे. ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ बोरीवली-पश्चिम येथे आहे. येथे बुद्धांचे अस्सल केसांचे अवशेष आहेत. यातील काही अवशेष ब्रिटिश सरकारच्या पुरातत्व विभागाने परत मिळवले आहेत. नोंदीनुसार, ‘ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा’ हा जगातील सर्वात मोठा स्तंभ नसलेला घुमट आहे.
विशेषत: ध्यानासाठी हा बनविलेला आहे. मध्यभागी असलेल्या मुख्य सभागृहाचा व्यास 280 फूट आहे. त्याची आसन क्षमता 8,000 आहे. मुख्य पॅगोडासह, उत्तर आणि दक्षिणेला बांधलेले 60 फूट 2 लहान पॅगोडा आहेत. उत्तर पॅगोडामध्ये ध्यान शिकवण्यासाठी एक ध्यान कक्ष आहे. दक्षिणेकडे सुमारे 108 ध्यान कक्ष आहेत. शिवाय, भव्य संकुलात ‘धम्मपट्टण’ नावाचे विपश्यना केंद्र आहे, जेथे विद्यार्थ्यांचे अभ्यासक्रम दररोज चालवले जातात. या केंद्रामध्ये सुमारे 100 वातानुकूलित खोल्या, दृकश्राव्य केंद्र आणि एक ध्यान सभागृह आहे. तळमजल्यावर स्वच्छतागृहे, कार्यालये अशा सुविधा आहेत.
कोरीवकाम केलेले म्यानमार गेट, बुद्धाची एक विशाल संगमरवरी मूर्ती, बेल टॉवर आणि गोंग टॉवर हे ग्लोबल विपश्यना पॅगोडाचे मुख्य आकर्षण आहे. ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा बनविण्याची योजना सन 1997 मध्ये सुरू झाली; परंतु बांधकाम 2000 मध्ये सुरू झाले. पॅगोडाचे 3 उपविभाग आहेत. घुमट या तिघांपैकी पहिला आणि सर्वात मोठा असून सन 2006 मध्ये पूर्ण झाला. पहिला घुमट म्हणजे बुद्धाचे अवशेष असलेली जगातील सर्वात मोठी रचना आहे. तिसऱ्या घुमटाचे बांधकाम 21 नोव्हेंबर 2008 रोजी संरचनात्मकदृष्ट्या पूर्ण झाले. 8 फेब्रुवारी 2009 रोजी भारताच्या तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या हस्ते पॅगोडाचे उद्घाटन झाले.