रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर येथील जगप्रसिद्ध गंगातीर्थाच्या पवित्र क्षेत्रात नुकताच एक अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असा शिलालेख सापडला आहे. गंगेच्या विस्तीर्ण परिसरातील चौदा कुंडांपैकी भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेल्या ‘काशीकुंड’ येथे हा शोध लागला आहे. राजापूरच्या गंगेला धार्मिक महत्त्व आधीच लाभलेले असले तरी, या नव्या शोधामुळे या तीर्थक्षेत्राच्या प्राचीन आणि ऐतिहासिक वारशाला आता भक्कम पुरावा प्राप्त झाला आहे. या शिलालेखावर कोरलेली अक्षरे आजही सुस्पष्ट असून, त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीने इतिहास संशोधक आणि पुरातत्व अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
हा ऐतिहासिक शिलालेख काशीकुंडातील एका पाषाणावर अत्यंत सुबकपणे कोरलेला आढळला आहे. त्यावर “चरण रज भास्कर काशी जोशी सोमेश्वरकर” असे शब्द कोरलेले असून, त्या अक्षरांची वळणदार रचना प्राचीन कोरीव कामाचा उत्कृष्ट नमुना सादर करते. या शिलालेखाचा नेमका काळ आणि तो कोणी कोरला, याबाबत अद्याप अधिकृत शिक्कामोर्तब झाले नसले तरी, त्यावरील अक्षरांची ठेवण आणि शैली पाहता तो साधारणपणे सोळाव्या किंवा सतराव्या शतकाच्या कालखंडातील असावा, असा प्राथमिक अंदाज इतिहास तज्ज्ञांनी वर्तवला आहे. या शब्दांमधून तत्कालीन समाजातील पदव्या, नावे आणि भौगोलिक संबंधांचा बोध होतो.
राजापूरच्या गंगातीर्थाशी जोडलेली ‘गंगामाई’ची कथा पिढ्यानपिढ्या लोकांच्या मनात घर करून आहे. स्थानिक मान्यतेनुसार, गंगामाई पाताळातून अचानक प्रकट होते आणि काही काळ दर्शन दिल्यानंतर पुन्हा पाताळात लुप्त होते. या अद्भुत चमत्काराचे दर्शन घेण्यासाठी आणि पवित्र स्नानासाठी देश-विदेशातून लाखो भाविक या ठिकाणी दरवर्षी हजेरी लावतात. ज्या ठिकाणी स्थानिक लोक आणि ‘गंगापुत्र’ गंगेचे तीर्थ भरतात, अगदी त्याच पाषाणावर हा शिलालेख दडलेला होता. या शोधामुळे श्रद्धेच्या या पावन भूमीला आता एक निश्चित ऐतिहासिक आणि संशोधनात्मक परिमाण प्राप्त झाले आहे.
ऐतिहासिक आणि पौराणिक ग्रंथांमध्येही राजापूरच्या या गंगेचे संदर्भ वारंवार आढळतात. ‘मेदिनी पुराण’ या प्राचीन ग्रंथामध्ये या तीर्थाचा गौरवपूर्ण उल्लेख असून, सातवाहन राजा गांडरादित्य यांनी या ठिकाणी चौदा विविध कुंडांची स्थापना केली होती, असे पुरातत्व अभ्यासकांचे मत आहे. इतकेच नव्हे तर, शालिवाहन राजा सोमेश्वर यांनीही या पवित्र क्षेत्री वास्तव्य केले होते, असे मानले जाते. ऐतिहासिक बखरींच्या नोंदीनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी या तीर्थात दोनदा पवित्र स्नान केले होते आणि इसवी सन सोळाशे चौसष्ट मध्ये थोर पंडित गागाभट्ट यांच्या उपस्थितीत येथे एका विद्वत सभेचे आयोजनही करण्यात आले होते.
शिलालेखातील शब्दांचा सखोल अर्थ शोधला असता, ‘चरणरज’ म्हणजे पवित्र पादधूळ, ‘भास्कर’ हे एखाद्या व्यक्तीचे नाव किंवा सूर्याचे प्रतीक, ‘काशी’ हे वाराणसी नगरीचे निदर्शक, ‘जोशी’ हे विद्वान किंवा ज्योतिषी वर्गाचे आडनाव आणि ‘सोमेश्वरकर’ ही पदवी सोमेश्वर क्षेत्राशी असलेला संबंध दर्शवते. या शिलालेखाच्या शोधामुळे राजापूरचा प्राचीन इतिहास, तत्कालीन धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील सामाजिक जडणघडण यांच्या अभ्यासासाठी संशोधकांना नवीन दिशा मिळाली आहे. या शोधामुळे राजापूरच्या पर्यटनाला आणि ऐतिहासिक संशोधनाला आता मोठी चालना मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.