नवी दिल्ली येथील परिसरात आयोजित करण्यात आलेला बारा दिवसांचा भव्य ‘आदिवासी कला महोत्सव’ अत्यंत दिमाखात आणि यशस्वीपणे संपन्न झाला. केंद्रीय आदिवासी कार्य मंत्रालयाच्या विशेष पुढाकाराने साकारलेल्या या महोत्सवाचा समारोप त्रावणकोर राजवाड्याच्या प्रांगणात एका देखण्या सोहळ्याने झाला. या महोत्सवाने केवळ कलेचे प्रदर्शनच केले नाही, तर देशभरातील दुर्गम भागातील आदिवासी कलाकार, प्रस्थापित आधुनिक चित्रकार, विविध राज्यांतील सांस्कृतिक पथके, जिज्ञासू विद्यार्थी आणि कलाप्रेमी रसिक यांना एकाच व्यासपीठावर आणण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. महोत्सवाच्या प्रत्येक दिवशी नागरिकांची वाढती गर्दी आदिवासी कलेची लोकप्रियता अधोरेखित करत होती.
या प्रदर्शनाला भेट देणाऱ्या अभ्यागतांच्या संख्येने दहा हजारांचा टप्पा पार केला असून, दिल्लीकरांनी या कलाविष्काराला भरभरून दाद दिली. महोत्सवाच्या निमित्ताने तीसपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण आदिवासी कला प्रकारांचे दर्शन एकाच छताखाली घडले. यामध्ये सत्तरहून अधिक नामवंत कलाकारांनी आपल्या सव्वीस राज्यांतील कलाकृतींचे सादरीकरण केले. प्रदर्शनात मांडलेल्या एक हजाराहून अधिक कलाकृतींमध्ये मातीकाम, धातूकाम, चित्रकला आणि विणकाम यांसारख्या कलांचा समावेश होता. विशेष आकर्षणाचा भाग म्हणजे, पारंपरिक पिढीजात ज्ञान आणि आधुनिक कलाशैली यांचा मिलाफ घडवून आणत अनेक समकालीन चित्रकारांनी आदिवासी कलाकारांच्या सोबतीने संयुक्तरीत्या नवीन कलाकृतींचे सृजन केले.
महोत्सवाचे स्वरूप केवळ प्रदर्शनापुरते मर्यादित न ठेवता, त्यामध्ये विविध अभ्यासवर्ग आणि कलेच्या थेट प्रात्यक्षिकांचे आयोजन करण्यात आले होते. यामुळे महानगरातील नागरिकांना आदिवासी बांधवांच्या कला निर्मितीची प्रक्रिया, त्यांच्या प्राचीन परंपरा आणि निसर्गावर आधारित जीवनपद्धती यांचा सखोल अनुभव घेता आला. विविध राज्यांतून आलेल्या सांस्कृतिक कलाकारांनी सादर केलेल्या ढोल-नृत्यांनी आणि पारंपरिक लोकसंगीताने दररोज सायंकाळी महोत्सवात वेगळीच चैतन्यमय ऊर्जा भरली. विचारमंथनाच्या सत्रांमधून आदिवासी कलेपुढील आव्हाने आणि भविष्यातील संधी यावरही तज्ज्ञांनी प्रकाश टाकला, ज्यामुळे हा सोहळा खऱ्या अर्थाने माहितीपूर्ण ठरला.
आर्थिक दृष्टीकोनातून हा महोत्सव आदिवासी कलाकारांसाठी क्रांतीकारक ठरला आहे. प्रदर्शनाच्या बारा दिवसांत आठशेहून अधिक दुर्मिळ कलाकृतींची विक्री झाली असून, त्यातून सव्वा कोटी रुपयांपेक्षा जास्त थेट आर्थिक उलाढाल झाली आहे. मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, ज्या कलाकारांचे सरासरी मासिक उत्पन्न साधारण पंचवीस हजार रुपये असते, त्यापैकी काहींनी या एकाच महोत्सवात तब्बल सात लाख रुपयांपर्यंतची कमाई केली आहे. मध्यस्थांशिवाय थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचता आल्यामुळे हा नफा थेट कलाकारांच्या हातात पडला आहे. यामुळे त्यांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाला मोठी चालना मिळाली असून, त्यांच्या कौशल्याचा यथायोग्य सन्मान झाला आहे.
या सोहळ्याच्या सांगता समारंभाला केंद्रीय आदिवासी कार्य मंत्री ज्युएल ओराम, केंद्रीय मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत, दिल्लीच्या मुख्यमंत्री रेखा गुप्ता आणि राज्यमंत्री दुर्गादास उईके यांची प्रमुख उपस्थिती होती. या वेळी बोलताना मान्यवरांनी स्पष्ट केले की, आदिवासी कला हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ते निसर्ग आणि परंपरेशी जोडलेल्या भारतीय समाजजीवनाचे जिवंत प्रतिबिंब आहे. अशा महोत्सवांमुळे दुर्गम भागातील कलाकारांना जागतिक स्तरावर व्यापक व्यासपीठ उपलब्ध होत असून, त्यांच्या उपजीविकेला भक्कम आधार मिळत आहे. भविष्यात अशा उपक्रमांची व्याप्ती वाढवून आदिवासी कलेला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ मिळवून देण्याचा संकल्पही या वेळी व्यक्त करण्यात आला.