अमेरिकेतील आरोग्यसेवा ही जगातील सर्वात महागडी व्यवस्था मानली जाते, जिथे एका सामान्य तपासणीसाठीही नागरिकांना हजारो रुपये खर्च करावे लागतात. अशा परिस्थितीत, काही धाडसी नवउद्योजक कंपन्यांनी प्रगत तंत्रज्ञानाची जोड देत वैद्यकीय चाचण्यांचे दर निम्म्यावर आणण्याचा विडा उचलला आहे. या कंपन्या ‘चुंबकीय अनुनाद चित्रण’ आणि रक्ताच्या गुंतागुंतीच्या तपासण्या पारंपरिक रुग्णालयांच्या तुलनेत अत्यंत स्वस्त दरात उपलब्ध करून देत आहेत. प्रस्थापित वैद्यकीय संस्थांच्या मक्तेदारीला छेद देत, या कंपन्यांनी सामान्य अमेरिकन नागरिकांना दर्जेदार आरोग्य सुविधा परवडणाऱ्या किमतीत देण्याचा यशस्वी प्रयत्न सुरू केला आहे.
पारंपरिक आणि मोठ्या रुग्णालयांमध्ये संपूर्ण शरीराची ‘चुंबकीय अनुनाद चित्रण’ तपासणी करायची असल्यास रुग्णांना साधारणपणे एक हजार पाचशे डॉलर किंवा त्यापेक्षाही अधिक रकमेचे देयक भरावे लागते. मात्र, नवीन तंत्रज्ञानावर आधारित कंपन्यांनी हीच प्रक्रिया केवळ चारशे नव्याण्णव डॉलर इतक्या अल्प दरात उपलब्ध करून देऊन खळबळ उडवून दिली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून ही यंत्रे चालवली जात असल्याने, मानवी त्रुटी कमी होतात आणि तपासणीचा अहवालही अत्यंत जलद गतीने प्राप्त होतो. या प्रक्रियेमुळे वेळ आणि पैसा या दोन्हीची मोठी बचत होत असून रुग्णांचा ओढा या केंद्रांकडे वाढताना दिसत आहे.
केवळ शारीरिक चित्रणच नव्हे, तर रक्ताच्या चाचण्यांच्या क्षेत्रातही या कंपन्यांनी आमूलाग्र बदल घडवून आणले आहेत. या सेवांमध्ये शरीरातील सूक्ष्म जैवदर्शक घटकांचे विश्लेषण करून हृदयाचे आरोग्य, रक्तातील साखरेचे प्रमाण, संप्रेरकांचे संतुलन आणि रोगप्रतिकारक शक्तीची सद्यस्थिती यावर सविस्तर प्रकाश टाकला जातो. काही विशिष्ट सेवा योजनांअंतर्गत तर शंभरहून अधिक प्रकारच्या वेगवेगळ्या सूक्ष्म चाचण्या एकाच वेळी केल्या जातात. यामुळे रुग्णाला आपल्या शरीराच्या अंतर्गत कार्याची संपूर्ण माहिती मिळते, जी पूर्वी केवळ महागड्या तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानंतरच उपलब्ध होत असे.
या नवउद्योजक कंपन्यांचा सर्वात मोठा दावा असा आहे की, या स्वस्त तपासण्यांमुळे ‘प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा’ अधिक बळकट होईल. जर एखाद्या व्यक्तीला कर्करोग किंवा यकृताचे आजार यांसारख्या गंभीर व्याधींची लक्षणे प्राथमिक अवस्थेतच समजली, तर त्यावर कमी खर्चात आणि प्रभावीपणे उपचार करणे शक्य होते. नियमित तपासणीच्या या संस्कृतीमुळे भविष्यात उद्भवणारे मोठे शस्त्रक्रियांचे खर्च आणि आपत्कालीन वैद्यकीय स्थिती टाळता येऊ शकतात. आरोग्य व्यवस्थेतील वाढत्या महागाईच्या काळात, मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी हा एक मोठा दिलासा ठरत आहे.
तथापि, या स्वस्त आणि सर्वसमावेशक तपासण्यांच्या लाटेबाबत वैद्यकीय क्षेत्रातील काही ज्येष्ठ तज्ज्ञांनी चिंताही व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, विनाकारण केलेल्या अनेक चाचण्यांमुळे रुग्णांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ शकतो आणि काही वेळा किरकोळ दोषांमुळे अनावश्यक औषधोपचार सुरू होण्याची भीती असते. प्रत्येक तपासणी ही डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच व्हायला हवी, असा त्यांचा आग्रह आहे. तरीही, आरोग्यसेवेचे लोकशाहीकरण करण्याच्या दिशेने हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात असून, यामुळे भविष्यात आरोग्यसेवा अधिक पारदर्शक आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात येईल, अशी दाट शक्यता वर्तवली जात आहे.