स्वतंत्र बातमी

मुंबई: राज्यातील कारागृहांमध्ये शिक्षा भोगत असलेल्या कैद्यांच्या श्रमातून शेती उपक्रम राबवला जात आहे. यातून पाच कोटींपेक्षा अधिक उत्पन्न मिळाल्याची माहिती समोर आली आहे. राज्यातील कारागृहांत सव्वीस हजारांवर कैदी विविध गुन्ह्यांत शिक्षा भोगत आहेत. या कैद्यांच्या हाती कुदळ, फावडा यांसारखी अवजारे देऊन शेती विकसित करण्यात आली असून नाशिक रोड, येरवडा, पैठण, विसापूर यांसह एकूण एकतीस कारागृहांमध्ये हा उपक्रम सुरू आहे.

या कारागृहांतील कैद्यांनी एकूण पाचशे शहाण्णव हेक्टरहून अधिक क्षेत्र लागवडीखाली आणले आहे. भात, ज्वारी, बाजरी, भुईमूग, सोयाबीन यांसारख्या पिकांबरोबरच कांदा, मुळा, पालक, टोमॅटो यांसारखा भाजीपाला देखील या शेतीत पिकवला जात आहे. पावसामुळे झालेल्या नुकसानीनंतरही २०२५-२६ या वर्षात शेतीतून पाच कोटी सेहेचाळीस लाख रुपयांचे उत्पादन मिळाल्याचे नमूद करण्यात आलं आहे.

एकतीस कारागृहांत शेती; क्षेत्राचा तपशील

एकूण पाचशे शहाण्णव पूर्णांक एकोणसाठ हेक्टर क्षेत्र उपलब्ध आहे. त्यापैकी तीनशे तीस पूर्णांक अठ्ठ्याऐंशी हेक्टर क्षेत्रावर वांगी, कोबी, मिरची, फ्लॉवर, कांदा, वाटाणा, पालक, टोमॅटो, बटाटा, मेथी, राजगिरा, मुळा यांसारखी पिके घेतली जातात. याच क्षेत्रात हरभरा, तूर यांसारखी कडधान्ये तसेच गहू, भात, ज्वारी, बाजरी यांसारखी अन्नधान्य पिके आणि भुईमूग, मोहरी, सोयाबीन यांसारखी गळीतधान्येही पिकवली जात आहेत.

उर्वरित एकशे ब्याऐंशी पूर्णांक पासष्ट हेक्टर क्षेत्रावर वनीकरण आणि फळपिकांची लागवड करण्यात आलेली आहे. खुल्या कारागृहांमध्ये उपलब्ध मोठ्या क्षेत्राचा वापर करून शेतीचा विस्तार करण्यात येत असल्याचे दिसते. पैठण खुल्या कारागृहात एकशे अठ्ठावन्न पूर्णांक सत्याहत्तर हेक्टर, येरवडा खुल्या कारागृहात एकशे तीन हेक्टर, तर विसापूर खुल्या कारागृहात चव्वेचाळीस पूर्णांक सव्वीस हेक्टर क्षेत्रात शेती केली जात आहे.

पावसानंतरही पाच कोटींपेक्षा अधिक उत्पादन

यंदा पावसाने केलेल्या नुकसानीनंतरही कारागृह शेतीतून पाच पूर्णांक सेहेचाळीस कोटी रुपयांचे उत्पादन मिळाले आहे. मागील वर्षांच्या तुलनेत उत्पादनाचा आलेखही देण्यात आला आहे. २०२३-२४ मध्ये चार पूर्णांक पंचावन्न कोटी, २०२४-२५ मध्ये पाच पूर्णांक त्रेपन्न कोटी आणि २०२५-२६ मध्ये पाच पूर्णांक सेहेचाळीस कोटी इतके उत्पन्न नोंदवले आहे.

कारागृहांतील शेतीमध्ये विविध हंगामांतील पिके घेतली जात असल्याने अन्नधान्य, कडधान्ये, गळीतधान्ये आणि भाजीपाला असा व्यापक उत्पादन पट तयार झाल्याचे चित्र आहे. या उपक्रमात कैद्यांनी वातावरणातील आव्हानांना तोंड दिल्याचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.

सेंद्रिय शेतीवर भर; रासायनिक खतांचा वापर कमी

कारागृहांमध्ये जैविक शेतीला प्राधान्य देण्यात आले आहे. अधिक भर जैविक खतांवर दिला जात आहे. या पद्धतीमुळे रासायनिक खतांचा वापर वीस टक्क्यांच्या खाली आल्याचे सांगितले आहे. तसेच, एकूण शेतीपैकी ऐंशी टक्के शेती ही जैविक शेती असल्याची माहिती देण्यात आली आहे.

येरवडा कारागृहात ‘दहा ड्रम थिअरी’च्या माध्यमातून वांगी, कोबी, मिरची, फ्लॉवर, कांदा, पालक, टोमॅटो, बटाटा, मेथी, मुळा यांसारख्या भाजीपाल्याची लागवड करण्यात आली आहे. संपूर्णपणे सेंद्रिय शेतीवर भर दिल्यामुळे रासायनिक खतांच्या तुलनेत हा भाजीपाला अधिक काळ टिकाऊ ठरेल असे सांगण्यात आले आहे.

वनीकरण, बीजोत्पादन आणि यांत्रिकीकरणाची पुढची पावले

शेतीबरोबरच कैद्यांकडून सामाजिक वनीकरणही केले जात आहे. २०२५ २६ मध्ये कैद्यांच्या हातून एक लाख ऐंशी हजार दोनशे पासष्ट वृक्षांची लागवड करण्यात आली आहे. याशिवाय नाशिक रोड येथील खुल्या कारागृहात खरीप हंगामात महाबीजच्या माध्यमातून बारा हेक्टर क्षेत्रावर सोयाबीन बीजोत्पादन करण्यात आलं आहे. यातून कारागृहाला अकरा लाख रुपये उत्पन्न अपेक्षित असल्याचे नमूद आहे.

याच ठिकाणी गव्हाचेही बीजोत्पादन करण्यात आले असून त्यातून नऊ लाख रुपये उत्पन्न अपेक्षित असल्याचे सांगितले आहे. तसेच या बीजाची तपासणी दोन हेक्टर क्षेत्रात करण्यात आली. भर उन्हाळ्यात सोयाबीनची लागवड करून दोन लाख वीस हजार रुपये उत्पन्न मिळणार असल्याची माहिती देण्यात आली आहे.

दरम्यान, कैद्यांकडून होणाऱ्या मेहनतीला यांत्रिकीकरणाची जोड देण्याचे नियोजन आहे. यासाठी सरकारकडून चाळीस लाख रुपयांची शेतीची उपकरणे खरेदी केली जाणार आहेत. त्यामध्ये तीन ट्रॅक्टर, सात रोटाव्हेटर, सहा कल्टिव्हेटर, दोन सीडींग मशीन आणि चार रिव्हर्सिबल प्लग या उपकरणांचा समावेश आहे. या माध्यमातून कारागृहांतील शेतीचे आधुनिकीकरण होईल, असा उल्लेख करण्यात आला आहे.

कारागृहांमध्ये राबवली जाणारी शेती ही केवळ उत्पादनापुरती मर्यादित नसून कैद्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी महत्त्वपूर्ण साधन असल्याचे गृहविभागाच्या प्रधान सचिव राधिका रस्तोगी यांनी नमूद केले आहे. विविध पिकांची लागवड, आधुनिक शेती तंत्रज्ञानाचा वापर आणि कुक्कुटपालन, शेळीपालन, मत्स्यपालन, दुग्धव्यवसाय व सेंद्रिय खतनिर्मिती यांसारख्या शेतीपूरक उपक्रमांमधून बंद्यांना प्रत्यक्ष कामातून कौशल्याधारित प्रशिक्षण मिळते, असेही त्यांनी म्हटले आहे.

टॅग्ज: #महाराष्ट्र #कारागृह #शेती #सेंद्रियशेती #येरवडा #Maharashtra #PrisonFarming #OrganicFarming #Agriculture #India