नासाने मंगळ ग्रहाच्या वातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी मावेन यान पाठवले होते. हे मावेन अंतरिक्षयान अधिकृतपणे निकामी झाल्याचे नासाने घोषित केले आहे. गेल्या सहा महिन्यांपासून या यानाचा पृथ्वीशी असलेला संपर्क पूर्णपणे तुटला होता. नोव्हेंबर २०१३ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आलेले हे यान गेल्या अकरा वर्षांहून अधिक काळ कार्यरत होते. अखेर अंतराळ संस्थेने या यानाची मोहीम संपुष्टात आल्याची अधिकृत घोषणा केली आहे.
शेवटचा संपर्क आणि बिघाड
गेल्या सहा डिसेंबर २०२५ रोजी या यानाचा पृथ्वीशी शेवटचा संपर्क झाला होता. मंगळ ग्रहाच्या पाठीमागे जात असताना यानाचा संपर्क अचानक तुटला. त्यानंतर जेव्हा हे यान पुन्हा समोर आले, तेव्हा राष्ट्रीय अंतराळ संस्थेच्या विस्तीर्ण अंतराळ संपर्क यंत्रणेला त्याचा कोणताही संकेत मिळाला नाही. शास्त्रज्ञांनी तपास केला असता असे आढळून आले की, हे यान अत्यंत वेगवान गतीने स्वतःभोवती गोल फिरू लागले होते. या अनपेक्षित चक्राकार गतीमुळे यानाची दिशा बदलली आणि अंतर्गत संपर्क यंत्रणा संपूर्णपणे कोलमडली.
अंतर्गत ऊर्जेचा संपूर्ण निचरा
यानाच्या चक्राकार फिरण्याच्या समस्येचे मूल्यमापन करण्यासाठी फेब्रुवारी महिन्यात एक विशेष आढावा समितीची स्थापना केली होती. या समितीने दिलेल्या प्राथमिक अहवालानुसार, यान स्वतःभोवती अतिशय वेगाने फिरत असल्यामुळे त्याचे सौर ऊर्जा पट्टे सूर्याच्या दिशेने स्थिर राहू शकले नाहीत. परिणामी, यानावरील साठवणूक करणाऱ्या बॅटऱ्यांमधील म्हणजेच विद्युतघटांमधील अंतर्गत ऊर्जेचा संपूर्ण निचरा झाला. वीज पुरवठा खंडित झाल्यामुळे यानाची संपर्क यंत्रणा कायमची बंद पडली आणि हे यान कधीही पूर्ववत न होणाऱ्या स्थितीत पोहोचले.
मंगळाच्या वातावरणाचा ऐतिहासिक अभ्यास
मावेन या अंतरिक्षयानाने आपल्या संपूर्ण कार्यकाळात मंगळ ग्रहाच्या उत्क्रांतीबाबत अत्यंत मोलाची आणि ऐतिहासिक माहिती गोळा केली होती. मंगळ ग्रहाचे तापमान पूर्वी उबदार आणि तिथे पाण्याचे प्रवाह अस्तित्वात असताना, नंतरच्या काळात तिथले वातावरण अंतराळात कसे नष्ट झाले, याचा सखोल अभ्यास या यानाने केला. सौर वादळांमुळे मंगळाच्या वातावरणाची कशी झीज होते, हे या यानाने जगातील शास्त्रज्ञांना पहिल्यांदाच दाखवून दिले. मोहिमेच्या प्रमुख शास्त्रज्ञ शॅनन करी यांनी या यानाचा गौरव मंगळ ग्रहावरील आतापर्यंतची सर्वोत्तम मोहीम असा केला आहे.
भविष्यातील प्रवास आणि महत्त्व
हे यान निकामी झाले असले तरी ते आगामी पन्नास ते शंभर वर्षे मंगळ ग्रहाच्या कक्षेतच फिरत राहील आणि त्यानंतर ते ग्रहाच्या पृष्ठभागावर कोसळेल. मुख्य प्रकल्प व्यवस्थापक माईक मोरो यांनी या मोहिमेचा शेवट त्यांच्यासाठी एका प्रिय व्यक्तीला गमावण्यासारखा असल्याचे भावुक उद्गार काढले. या यानाने पाठवलेली माहिती आगामी अनेक दशके शास्त्रज्ञांना संशोधन करण्यासाठी उपयुक्त ठरणार आहे. विशेषतः भविष्यात मंगळ ग्रहावर मानवी मोहीम पाठवताना तिथल्या किरणोत्सर्गापासून मानवाचे रक्षण कसे करायचे, यासाठी या माहितीचा फायदा होणार आहे.