भारतातील मान्सून अचानक गायब झाल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या उपग्रहांद्वारे मिळालेली ताजी छायाचित्र धक्कादायक आहेत. यामध्ये देशातील पावसाची ढगनिर्मिती पूर्णपणे कोलमडल्याचे दिसून येत आहे. जून महिन्याचा पंधरावडा उलटून गेला तरी हवामानातील या अनपेक्षित बदलामुळे संपूर्ण देशात चिंतेचे ढग जमा झालेत. हवामान विभागाने जारी केलेल्या या उपग्रह चित्रांमुळे शेतकरी आणि कृषी क्षेत्रासमोर नवीन आव्हान उभे राहिले आहे.
पावसाची विक्रमी तूट आणि आकडेवारी
हवामान खात्याने जाहीर केलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, संपूर्ण देशात सध्या पावसाची तब्बल चौसष्ट टक्के इतकी विक्रमी तूट नोंदवली गेली आहे. जून महिन्याच्या सुरुवातीला ज्या वेगाने मान्सूनचे आगमन झाले होते, तो वेग आता पूर्णपणे मंदावला आहे. मध्य भारत, दक्षिण द्विकल्प आणि उत्तर-पश्चिम भारतातील अनेक राज्यांमध्ये सरासरीपेक्षा अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे. ही तूट अशीच कायम राहिल्यास त्याचा थेट परिणाम जलाशयांच्या पाणीपातळीवर आणि खरिपाच्या पेरण्यांवर होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
हवामान विभागाचे तांत्रिक विश्लेषण
हवामान विभागाचे महासंचालक मृत्युंजय महापात्र यांनी या परिस्थितीचे तांत्रिक विश्लेषण करताना सांगितले की, अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरामध्ये मान्सूनला पुढे ढकलणारी अनुकूल यंत्रणा सध्या कार्यान्वित नाही. वातावरणातील आर्द्रता कमी झाल्यामुळे ढगांची घनता घटली असून पावसाची शक्यता मावळली आहे. उपग्रहाच्या रडार यंत्रणेत भारतीय उपखंडावर ढगांचे प्रमाण नगण्य असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे. मान्सूनच्या या विश्रांतीमुळे हवामान शास्त्रज्ञही परिस्थितीवर बारीक लक्ष ठेवून आहेत.
शेती क्षेत्रावर संभाव्य संकटाचे सावट
या कोरड्या हवामानाचा सर्वाधिक फटका महाराष्ट्रातील पुणे, नाशिक, संभाजीनगर या भागांसह मध्य प्रदेश, गुजरात आणि कर्नाटक मधील शेती क्षेत्राला बसत आहे. जून महिन्याच्या सुरुवातीला झालेल्या किरकोळ पावसावर अनेक शेतकऱ्यांनी पेरण्या उरकल्या होत्या, परंतु आता पाऊस गायब झाल्याने ही पिके जळून जाण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. पाणीटंचाईचे संकट गडद होत असल्याने कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना घाईघाईने पेरण्या न करण्याचा आणि पावसाचा अंदाज घेऊनच पुढील निर्णय घेण्याचा सल्ला दिला आहे.
आगामी काळातील हवामानाचा अंदाज
हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, पुढील सात ते दहा दिवस देशात मान्सून सक्रिय होण्याची चिन्हे अत्यंत कमी आहेत. हवामानाची ही प्रतिकूल स्थिती बदलण्यासाठी हिंदी महासागरामध्ये नवीन कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होणे आवश्यक आहे. नवी दिल्ली येथील मुख्य कार्यालयातून वैज्ञानिक या हवामान बदलाचा सातत्याने अभ्यास करत आहेत. जून महिन्याचा उर्वरित काळ असाच कोरडा गेल्यास पिण्याच्या पाण्याचे आणि सिंचनाचे नियोजन करण्यासाठी प्रशासनाला नवीन कृती आराखडा तयार करावा लागणार आहे.