दिनांक १० ऑगस्ट दिनविशेष: भातखंडे जयंती, वैद्य स्मृतिदिन
🏆 आजचे विशेष दिन
जागतिक जैवइंधन दिन (World Biofuel Day) — दरवर्षी दिनांक १० ऑगस्ट रोजी जगभरात ‘जागतिक जैवइंधन दिन’ साजरा केला जातो. पारंपरिक जीवाश्म इंधनांना पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत पर्याय म्हणून जैवइंधनाच्या महत्त्वाविषयी जनजागृती करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. दिनांक १० ऑगस्ट १८९३ रोजी सर रुडॉल्फ डिझेल यांनी पहिल्यांदा शेंगदाण्याच्या तेलाचा वापर करून डिझेल इंजिन यशस्वीपणे चालवले, या ऐतिहासिक शोधाच्या स्मरणार्थ हा दिवस निवडण्यात आला आहे.
राष्ट्रीय जंतनाशक दिन (National Deworming Day) — भारतात दरवर्षी दिनांक १० फेब्रुवारी आणि दिनांक १० ऑगस्ट रोजी ‘राष्ट्रीय जंतनाशक दिन’ पाळला जातो. केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयातर्फे वर्ष २०१५ मध्ये या देशव्यापी आरोग्य मोहिमेची सुरुवात करण्यात आली. १ ते १९ वर्षे वयोगटातील बालके आणि किशोरांना जंतसंसर्गापासून मुक्त करून त्यांचे आरोग्य व पोषण सुधारणे, हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश आहे. या दिवशी शाळा आणि अंगणवाड्यांच्या माध्यमातून लाखो मुलांना ‘अल्बेंडाझोल’ ही जंतनाशक गोळी दिली जाते.
आजच्या दिवशी असा दिन नोंदवलेला नाही.
🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना
दिनांक १० ऑगस्ट १८६० रोजी मुंबईतील वाळकेश्वर येथे विष्णू नारायण भातखंडे यांचा जन्म झाला. त्यांनी तोवर केवळ तोंडी परंपरेने चालत आलेल्या हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताला सुसूत्र आणि विज्ञानाधारित शास्त्रीय चौकट मिळवून दिली. राग वर्गीकरणासाठी त्यांनी तयार केलेली ‘१० थाट’ पद्धती आज संगीत क्षेत्रात आदर्श मानली जाते.
भारताचे १३ वे लष्करप्रमुख जनरल अरुणकुमार श्रीधर वैद्य यांची दिनांक १० ऑगस्ट १९८६ रोजी पुण्यात दहशतवाद्यांनी गोळ्या झाडून हत्या केली. लष्करप्रमुख असताना त्यांनी जून १९८४ मध्ये सुवर्ण मंदिरात राबवल्या गेलेल्या ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’चे नेतृत्व केले होते, ज्याचा सूड घेण्यासाठी हा हल्ला करण्यात आला. जनरल वैद्य हे त्यांच्या शौर्याबद्दल दोन वेळा ‘महावीर चक्र’ मिळवणारे अत्यंत धाडसी लष्करी अधिकारी होते.
🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना
दिनांक १० ऑगस्ट १७४१ रोजी त्रावणकोरचे महाराज मार्तंड वर्मा यांनी कुलाचलच्या प्रसिद्ध लढाईत डच ईस्ट इंडिया कंपनीच्या बलाढ्य नौदलाचा दारुण पराभव केला. आशियाई देशाच्या राजाने युरोपियन वसाहतवादी सागरी शक्तीचा पराभव करण्याची ही इतिहासातील पहिलीच घटना होती आणि या घटनेने डच सत्तेचा भारतातील राजकीय प्रभाव संपुष्टात आणला.
🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना
दिनांक १० ऑगस्ट १९९० रोजी नासाचे (NASA) ‘मॅगेलन’ (Magellan) अंतराळयान यशस्वीरीत्या शुक्र ग्रहाच्या कक्षेत पोहोचले. या मोहिमेदरम्यान या यानाने रडार मॅपिंग तंत्रज्ञानाचा वापर करून शुक्राच्या पृष्ठभागाचे अत्यंत अचूक नकाशे तयार केले आणि तेथील भौगोलिक परिस्थितीची महत्त्वाची माहिती पृथ्वीवर पाठवली.
🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान
दिनांक १० ऑगस्ट १८९३ रोजी जर्मनीतील ऑग्सबर्ग येथे अभियंता रुडॉल्फ डिझेल यांनी त्यांच्या नवनिर्मित डिझेल इंजिनमध्ये खनिज तेलाऐवजी प्रथमच शेंगदाण्याच्या तेलाचा (बायोफ्युएल/जैवइंधन) वापर करून ते यशस्वीपणे चालवून दाखवले.
🎂 जयंती
🪔 स्मृतिदिन
📖 विशेष उल्लेख
त्रावणकोरचे महाराज मार्तंड वर्मा यांनी कुलाचलच्या लढाईत युरोपियन महासत्ता असलेल्या डच ईस्ट इंडिया कंपनीच्या बलाढ्य सैन्याचा पराभव करून इतिहास घडवला. ही लढाई आधुनिक भारताच्या इतिहासातील अत्यंत क्रांतिकारक मानली जाते.
१७ व्या आणि १८ व्या शतकात डच सैन्याने भारताच्या दक्षिण किनारपट्टीवर व्यापारी आणि लष्करी वर्चस्व मिळवण्याचा जोरदार प्रयत्न सुरू केला होता. तरीही मार्तंड वर्मा यांच्या गनिमी काव्याच्या डावपेचांपुढे आणि त्रावणकोरच्या सैनिकांच्या शिस्तीपुढे डच नौदलाचा दारुण पराभव झाला.
या विजयामुळे डच साम्राज्याचा भारतातील विस्तार कायमचा रोखला गेला आणि भारताच्या सागरी संरक्षणाच्या दृष्टीने स्वदेशी सैन्याचे सामर्थ्य जगासमोर सिद्ध झाले. ही घटना युरोपियन साम्राज्यशाहीला आशियाई भूमीवर मिळालेला पहिला मोठा लष्करी झटका मानली जाते.
💡 आणखी थोडं
डिझेल इंजिनचे जनक सर रुडॉल्फ डिझेल यांनी जेव्हा १८९३ मध्ये पहिल्यांदा हे इंजिन यशस्वीपणे चालवले, तेव्हा त्यांनी खनिज तेलाऐवजी शेंगदाण्याच्या तेलाचा (Peanut Oil) वापर केला होता. त्यामुळे शेंगदाण्याचे तेल हे जगातील पहिले व्यावहारिक जैवइंधन मानले जाते.
अठराव्या शतकात (१७४१ मध्ये) झालेल्या ‘कुलाचलच्या लढाईत’ पराभूत होऊन भारतामधून आपले राजकीय वर्चस्व कायमचे गमवावे लागलेली युरोपियन साम्राज्यवादी सत्ता कोणती होती?
शाश्वत ऊर्जा आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी पारंपरिक पेट्रोल-डिझेल ऐवजी जैवइंधनाचा वाढता वापर भारताला इंधन क्षेत्रात आत्मनिर्भर बनवू शकेल का? तुमचे मत आम्हाला कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा!