दिनांक १० ऑक्टोबर दिनविशेष: सर्वपित्री अमावास्या

दिनविशेष

दिनांक १० ऑक्टोबर दिनविशेष: सर्वपित्री अमावास्या, जागतिक मानसिक आरोग्य दिन व राष्ट्रीय टपाल दिन

शनिवार · इतिहासातील आजचा दिवस

🌍 आज विशेष: सर्वपित्री अमावास्या (पितृ विसर्जन अमावास्या): दिनांक २६ सप्टेंबर २०२६ रोजी सुरू झालेल्या पितृ पंधरवड्याची (पितृ पक्ष) सांगता आज दिनांक १० ऑक्टोबर २०२६ रोजी सर्वपित्री अमावास्येने होत आहे. हिंदू संस्कृतीमध्ये या तिथीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. ज्या पूर्वजांची पुण्यतिथी नक्की माहीत नसते किंवा काही कारणास्तव पितृ पक्षात त्यांचे श्राद्ध करणे राहून गेले असेल, अशा सर्व पूर्वजांचे स्मरण करून आजच्या दिवशी त्यांचे श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान केले जाते. या दिवशी पूर्वजांना निरोप देऊन त्यांचे आशीर्वाद मिळवले जातात आणि यानंतर दुसऱ्या दिवसापासून शारदीय नवरात्रोत्सवाला सुरुवात होते.

१महाराष्ट्र घटना २भारत घटना २जग घटना १शोध/तंत्रज्ञान २जयंती १स्मृतिदिन

🏆 आजचे विशेष दिन

🌍 जागतिक दिन

जागतिक मानसिक आरोग्य दिन (World Mental Health Day): जागतिक स्तरावर मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी दिनांक १० ऑक्टोबर रोजी हा दिवस साजरा केला जातो. वर्ल्ड फेडरेशन फॉर मेंटल हेल्थ (WFMH) द्वारे दिनांक १० ऑक्टोबर १९९२ रोजी या दिवसाची सुरुवात करण्यात आली होती. मानसिक आजारांशी संबंधित सामाजिक गैरसमज दूर करणे आणि लोकांना उपचारांसाठी प्रवृत्त करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

जागतिक मृत्यूदंड विरोधी दिन (World Day Against the Death Penalty): जगभरातून फाशीची किंवा मृत्यूदंडाची शिक्षा रद्द व्हावी यासाठी जनमत तयार करण्याच्या हेतूने दरवर्षी दिनांक १० ऑक्टोबर रोजी हा दिवस पाळला जातो. ‘वर्ल्ड कोअलिशन अगेन्स्ट द डेथ पेनल्टी’ या संस्थेने सन २००३ मध्ये या दिवसाची स्थापना केली.

🇮🇳 राष्ट्रीय दिन

राष्ट्रीय टपाल दिन (National Post Day): भारतात दरवर्षी दिनांक १० ऑक्टोबर हा दिवस ‘राष्ट्रीय टपाल दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. दिनांक ९ ऑक्टोबर रोजी साजऱ्या होणाऱ्या जागतिक टपाल दिनाचाच हा एक पुढचा भाग आहे. भारतात लॉर्ड डलहौसी यांनी सन १८५४ मध्ये भारतीय टपाल विभागाची पायाभरणी केली होती. गेल्या १५० हून अधिक वर्षांपासून भारतीय टपाल विभागाने देशाच्या दळणवळण क्षेत्रात आणि दुर्गम भागांना मुख्य प्रवाहाशी जोडण्यात बजावलेल्या अतुलनीय कामगिरीचा गौरव करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.

🚩 महाराष्ट्र दिन

आज या प्रकारची नोंद उपलब्ध नाही

🚩 महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या घटना

१६७३

सिद्दी संबलचा पेण आणि नागोठणे भागावर हल्ला

जंजिऱ्याचा सिद्दी अॅडमिरल सिद्दी संबल याने दिनांक १० ऑक्टोबर १६७३ रोजी मुंबईजवळील पेण आणि नागोठणे नद्यांच्या परिसरात प्रवेश करून मराठ्यांच्या अधिकारक्षेत्रातील गावांवर हल्ला केला आणि मोठ्या प्रमाणावर नुकसान केले. ही घटना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील पश्चिम किनारपट्टीवरील संघर्षाचा एक महत्त्वाचा भाग मानली जाते.

🇮🇳 भारतातील महत्त्वाच्या घटना

१७५६

रॉबर्ट क्लाईव्हचे कलकत्त्याकडे प्रस्थान

दिनांक १० ऑक्टोबर १७५६ रोजी ब्रिटिश अधिकारी रॉबर्ट क्लाईव्ह हा सिराज-उद-दौलाकडून कलकत्ता परत मिळवण्यासाठी मद्रासवरून (चेन्नई) एका बलाढ्य नौदलासह निघाला. या मोहिमेत ५ युद्धनौका, ९०० युरोपियन आणि १५०० भारतीय सैनिक सामील होते.

१९४६

नोआखली दंगलीची सुरुवात

दिनांक १० ऑक्टोबर १९४६ रोजी बंगालमधील नोआखली (सध्या बांगलादेशात) येथे भीषण दंगली आणि हिंसाचार सुरू झाला. या हिंसेमुळे महात्मा गांधींनी या भागात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी स्वतः पायी यात्रा काढून मानवतेचा संदेश दिला होता.

🌎 जगातील महत्त्वाच्या घटना

१९११

चीनमधील वुचांग क्रांती (Wuchang Uprising)

दिनांक १० ऑक्टोबर १९११ रोजी चीनमध्ये ऐतिहासिक ‘वुचांग क्रांती’ यशस्वी झाली, ज्यामुळे चीनमधील दीर्घकालीन ‘किंग राजवंशाचा’ (Qing Dynasty) अंत झाला आणि ‘प्रजासत्ताक चीन’ स्थापन होण्याचा मार्ग मोकळा झाला.

१९७०

फिजी देशाला स्वातंत्र्य

दिनांक १० ऑक्टोबर १९७० रोजी फिजी या प्रशांत महासागरातील बेटांच्या देशाला युनायटेड किंगडमपासून (ब्रिटन) पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले. हा दिवस फिजीमध्ये राष्ट्रीय दिन म्हणून साजरा केला जातो.

🔬 आजचा शोध / तंत्रज्ञान

१८४६

नेपच्यून ग्रहाचा सर्वात मोठा चंद्र ‘ट्रायटन’ (Triton) चा शोध

👤 विल्यम लॅसेल (William Lassell – इंग्लिश खगोलशास्त्रज्ञ)

जर्मन खगोलशास्त्रज्ञ जोहान गॅल यांनी नेपच्यून ग्रहाचा शोध लावल्यानंतर अवघ्या १७ दिवसांनी, विल्यम लॅसेल यांनी त्यांच्या स्वतः तयार केलेल्या दुर्बिणीच्या साहाय्याने नेपच्यूनभोवती फिरणाऱ्या ‘ट्रायटन’ या महाकाय उपग्रहाचा शोध लावला.

🌍 परिणाम: ट्रायटन हा आपल्या सौरमालेतील एकमेव मोठा चंद्र आहे जो त्याच्या ग्रहाच्या कक्षेच्या विरुद्ध दिशेने (Retrograde orbit) फिरतो. या शोधामुळे खगोलशास्त्रात बाह्य ग्रहांच्या निर्मितीचा अभ्यास करणे सोपे झाले.

🎂 जयंती

डॉ. द्वारकानाथ शांताराम कोटणीस १९१० – १९४२

📍 जन्मस्थळसोलापूर, महाराष्ट्र

👨‍👩‍👧 कुटुंबत्यांचा जन्म मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील शांताराम नारायण कोटणीस हे स्थानिक कापड गिरणीत लिपिक होते.

📝 परिचय डॉ. कोटणीस हे भारताचे थोर वैद्यकीय मानवीदूत आणि डॉक्टर होते. त्यांनी मुंबईच्या ग्रँट मेडिकल कॉलेजमधून वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केले.

⭐ योगदान दुसऱ्या चीन-जपान युद्धादरम्यान (१९३८) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने चीनच्या मदतीसाठी ५ डॉक्टरांची टीम पाठवली होती, त्यात डॉ. कोटणीस अग्रस्थानी होते. त्यांनी युद्धभूमीवर रात्रं-दिवस सेवा देऊन हजारो जखमी चिनी सैनिकांचे प्राण वाचवले. अतिश्रमामुळे वयाच्या अवघ्या ३२ व्या वर्षी चीनमध्येच त्यांचे निधन झाले.

🤔 रंजक माहिती डॉ. कोटणीस यांच्या निधनानंतर चीनचे अध्यक्ष माओ त्सेतुंग यांनी “आम्ही आमचा एक महत्त्वाचा सहकारी गमावला” असे सांगून त्यांच्या सन्मानार्थ शोक संदेश लिहिला होता. आजही चीनमध्ये त्यांना एका देवाप्रमाणे पुजले जाते.

बद्रुद्दीन तय्यबजी १८४४ – १९०६

📍 जन्मस्थळमुंबई, महाराष्ट्र

👨‍👩‍👧 कुटुंबते एका श्रीमंत अरबी व्यापारी कुटुंबातून आले होते.

📝 परिचय ते मुंबई उच्च न्यायालयातील पहिले भारतीय बॅरिस्टर आणि पहिले भारतीय मुख्य न्यायाधीश होते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

⭐ योगदान सन १८८७ मधील मद्रास येथील काँग्रेस अधिवेशनाचे ते तिसरे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. त्यांनी भारतात राष्ट्रीय ऐक्य आणि कायदेविषयक सुधारणांसाठी मोठे काम केले.

🤔 रंजक माहिती स्त्रोत सापडला नाही

🪔 स्मृतिदिन

जगजीत सिंग १९४१ – २०११

📍 जन्मस्थळश्रीगंगानगर, राजस्थान

🎯 क्षेत्रसंगीत (गझल गायन आणि संगीत दिग्दर्शन)

👨‍👩‍👧 कुटुंब त्यांचा जन्म एका सरकारी कर्मचाऱ्याच्या मध्यमवर्गीय शीख कुटुंबात झाला होता. त्यांच्या पत्नी चित्रा सिंग याही प्रसिद्ध गझल गायिका आहेत.

📝 परिचय जगजीत सिंग यांना भारताचे ‘गझल सम्राट’ (Ghazal King) म्हटले जाते. त्यांनी गझल या अभिजात संगीत प्रकाराला सोप्या भाषेत आणून ते जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले.

⭐ योगदान ‘होटो से छू लो तुम’, ‘चिठ्ठी ना कोई संदेश’, ‘तुम इतना जो मुस्कुरा रहे हो’ यांसारख्या सदाबहार गझलांनी त्यांनी भारतीय संगीत विश्वावर अधिराज्य गाजवले. त्यांना भारत सरकारने ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने सन्मानित केले होते.

🤔 रंजक माहिती सुरुवातीच्या काळात जगजीत सिंग यांना चित्रपटांत गाण्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागला होता. नंतर मात्र त्यांनी गझल गायनाला केवळ उच्चभ्रूंच्या बैठकीतून बाहेर काढून सामान्य घरांघरांमध्ये लोकप्रिय केले.

🎉 आज वाढदिवस असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्ती

रेखा (भानुरेखा गणेशन) जन्म: स्त्रोत सापडला नाही

📍 जन्मस्थळचेन्नई (मद्रास), तामिळनाडू

🎯 क्षेत्रअभिनय (चित्रपट क्षेत्र)

👨‍👩‍👧 कुटुंब त्या दाक्षिणात्य अभिनेते जेमिनी गणेशन आणि अभिनेत्री पुष्पवल्ली यांच्या कन्या आहेत.

📝 परिचय रेखा या भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत लोकप्रिय आणि सदाबहार अभिनेत्री आहेत. त्यांनी जवळपास ५ दशकांहून अधिक काळ बॉलिवूडमध्ये अधिराज्य गाजवले आहे.

⭐ विशेष कामगिरी त्यांनी ‘उमराव जान’ चित्रपटातील अभिनयासाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळवला. तसेच भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने गौरविले आहे.

🤔 रंजक माहिती त्यांनी वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी मुख्य अभिनेत्री म्हणून काम करायला सुरुवात केली होती. त्यांची अभिनयातील प्रगती आणि स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वात केलेला बदल हा चित्रपटसृष्टीत आदर्श मानला जातो.

📖 विशेष उल्लेख

डॉ. द्वारकानाथ शांताराम कोटणीस – मानवतेचे महान दूत
दिनांक १० ऑक्टोबर १९१० रोजी महाराष्ट्रातील सोलापूर येथे जन्मलेले डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस हे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर भारत आणि चीन यांच्यातील मैत्रीचे व मानवी मूल्यांचे सर्वात मोठे प्रतीक आहेत. सन १९३८ मध्ये जपानने चीनवर आक्रमण केले, तेव्हा चीनच्या मदतीसाठी भारताकडून पाठवलेल्या वैद्यकीय पथकात तरुण डॉ. कोटणीस स्वेच्छेने दाखल झाले.

अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत, युद्धाच्या आघाडीवर काम करताना त्यांनी प्लेगसारख्या साथीच्या आजारात आणि गंभीर जखमी झालेल्या हजारो चिनी सैनिकांवर उपचार केले. सलग अनेक तास शस्त्रक्रिया केल्यामुळे आणि विश्रांती न मिळाल्यामुळे वयाच्या अवघ्या ३२ व्या वर्षी (दिनांक ९ डिसेंबर १९४२) त्यांचे चीनमध्ये निधन झाले.

चीनमधील शांघाय आणि शिजियाझुआंग शहरात आजही त्यांचे भव्य पुतळे व स्मारके उभी आहेत. त्यांच्या निस्वार्थी बलिदानाची ही कथा केवळ भारत आणि चीनमधील ऐतिहासिक संबंध दृढ करत नाही, तर मानवतेची सेवा हीच खरी देशसेवा आहे, हा संदेश देते.

💡 आणखी थोडं

💡 तुम्हाला माहिती आहे का?

भारताचे स्वातंत्र्यसैनिक बद्रुद्दीन तय्यबजी यांच्या कुटुंबातील सदस्यांनी भारताचा राष्ट्रध्वज निश्चित करण्यात मोलाची कामगिरी बजावली होती. त्यांचे नातू बदरुद्दीन तय्यबजी यांच्या पत्नी सुरय्या तय्यबजी यांनी राष्ट्रध्वज ‘तिरंगा’च्या डिझाइनमध्ये चरख्याऐवजी अशोक चक्र समाविष्ट करण्याची कल्पना दिली होती. त्यांनी तयार केलेला पहिला सुती तिरंगा ध्वज दिनांक १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या वाहनावर फडकवण्यात आला होता.

❓ आजचा प्रश्न

डॉ. द्वारकानाथ कोटणीस यांच्या चीनमधील शौर्यावर आणि त्यागावर आधारित कोणता प्रसिद्ध मराठी चित्रपट दिग्दर्शक व्ही. शांताराम यांनी दिग्दर्शित केला होता?

💬 तुमचे मत

आजच्या धावपळीच्या युगात आपण आपल्या ‘मानसिक आरोग्याला’ खरोखर किती महत्त्व देतो? तुमचे विचार खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की लिहा!