स्वतंत्र बातमी

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट केलेल्या बारा किल्ल्यांच्या जतन आणि संवर्धनासाठी केंद्र सरकारने विशेष संवर्धन आराखडा जाहीर केला आहे. यामध्ये साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, जिंजी या किल्ल्यांचा समावेश आहे.

या किल्ल्यांच्या संवर्धनासाठी केंद्र सरकारने एक सर्वसमावेशक आराखडा तयार केला आहे. या आराखड्याची अंमलबजावणी तीन मुख्य टप्प्यांत केली जाणार आहे. पहिल्या टप्प्यात किल्ल्यांच्या मूळ ढाच्याचे संरक्षण करण्यावर भर दिला जाईल. पावसाचे पाणी साचून किंवा झाडांच्या मुळांमुळे कोसळण्याच्या स्थितीत असलेल्या तटबंदीची आणि बुरुजांची दुरुस्ती करणे. गडावरील राजवाडे, सदर, धान्य कोठार आणि प्रवेशद्वारांची पडझड रोखण्यासाठी शास्त्रीय पद्धतीने मजबुतीकरण करणे. भूस्खलन किंवा दरडी कोसळण्याची भीती असलेल्या ठिकाणी विशेष संरक्षक जाळ्या बसवणे किंवा भिंती उभारणे, या बाबींवर पहिल्या टप्प्यात काम केले जाईल. दुसऱ्या टप्प्यात किल्ल्याचे ऐतिहासिक वैभव आणि सौंदर्य टिकवून ठेवण्यासाठी काम केले जाईल. संवर्धनाचे काम करताना सिमेंटचा वापर टाळून केवळ पारंपारिक चुना, गूळ, बेलफळ आणि स्थानिक दगडांचा वापर करून किल्ले मूळ स्वरूपात आणणे. किल्ल्यांवरील ऐतिहासिक पाण्याच्या टाक्या आणि तलावांची गाळ काढून स्वच्छता करणे, जेणेकरून गडावर पाण्याचे नैसर्गिक स्त्रोत पुन्हा सक्रिय होतील. लेझर स्कॅनिंग आणि जीआयएस मॅपिंगद्वारे किल्ल्याचा प्रत्येक कोपरा डिजिटल स्वरूपात जतन करणे, जेणेकरून भविष्यातील संशोधनासाठी डेटा उपलब्ध राहील.

तिसरा टप्पा प्रामुख्याने युनेस्कोच्या निकषांनुसार पर्यटकांसाठी सोयीसुविधा विकसित करण्याशी संबंधित आहे. प्रत्येक किल्ल्यावर त्या किल्ल्याचा इतिहास, मराठा युद्धनीती आणि स्थापत्यशैलीची माहिती देणारे व्हिजिटर इंटरप्रिटेशन सेंटर उभारणे. पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता इको-फ्रेंडली स्वच्छतागृहे, दिशादर्शक फलक, सुरक्षित पायवाट आणि विश्रामगृहांची निर्मिती करणे. किल्ल्याच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या गावकऱ्यांना गाईड म्हणून प्रशिक्षण देणे आणि त्यांच्या माध्यमातून स्थानिक पर्यटनाला चालना देऊन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उभारी देणे, ही कामे या टप्प्यात केली जातील. या तिन्ही टप्प्यांमुळे हे किल्ले जागतिक स्तरावर एक प्रमुख पर्यटन केंद्र म्हणून नावारूपास येतील.